خرید و فروش سهام واحد تجاری توسط خود

1- بر اساس نظریه شماره 120 مورخ 1400/05/04 کمیته فنی سازمان حسابرسی، به موجب استانداردهای حسابداری، هرگونه خرید و فروش سهام واحد تجاری توسط خود، در حکم معامله با مالکان است و باید به عنوان سهام خزانه به بهای تمام شده اندازه‌گیری و در صورت‌وضعیت مالی، در سر فصل حقوق مالکانه طبقه‌بندی شود. سود یا زیان حاصل از فروش سهام یاد شده، باید به عنوان صرف/کسر سهام خزانه شناسایی و در حقوق مالکانه طبقه‌بندی گردد. بر این اساس تحصیل اوراق سهام واحد تجاری از محل منابع خود و صرف نظر از شکل آن (از جمله از طریق صندوق بازارگردانی اختصاصی)، مادامی که مزایا و مخاطرات آن متوجه واحد تجاری باشد، در حکم سهام خزانه محسوب می‌شود.

2- مطابق بندهای (2) و (3) ابلاغیه شماره 002/40/ب/95 مورخ 1395/02/12 سازمان بورس و اوراق بهادار با موضوع «نحوه حسابداری و گزارشگری سهام خزانه» که به تأیید سازمان حسابرسی نیز رسیده است؛ هنگام فروش سهام خزانه، هیچ‌گونه مبلغی در صورت سود و زیان و صورت سود و زیان جامع شناسایی نمی‌شود. مابه‌التفاوت خالص مبلغ فروش و مبلغ دفتری تحت عنوان «صرف (کسر) سهام خزانه» شناسایی و ثبت می‌شود. همچنین بر طبق بند (5) این ابلاغیه، در تاریخ گزارشگری، مانده بدهکار صرف (کسر) سهام به حساب سود و (زیان) انباشته منتقل می‌شود. مانده بستانکار حساب مذکور تا میزان کسر سهام خزانه منظور شده قبلی به حساب سود (زیان) انباشته، به آن حساب منظور و باقی مانده به عنوان صرف سهام خزانه در ترازنامه در بخش حقوق صاحبان سهام ارائه و در زمان فروش کل سهام خزانه، به حساب سود (زیان) انباشته منتقل می‌شود تا طبق نظر مجمع عمومی صاحبان سهام در این خصوص تصمیم‌گیری شود.

3- بر اساس استدلال مرقوم در رأی موضوع دادنامه شماره 1181-140109970905811180 مورخ 1401/06/29 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، «سرمایه‌گذاری در سهام و سرمایه‌گذاری‌های جاری و سریع‌المعامله و افزایش ارزش سرمایه‌گذاری از طریق ثبت در دفاتر نه از باب این که مشمول مالیات نقل و انتقال سهام و مالیات مقطوع موضوع مواد 143 و 143 مکرر قانون مالیات‌های مستقیم و در نتیجه مشمول مالیات بر درآمد ماده 105 قانون مذکور نیست، بلکه از این حیث که اصولاً این ثبت در دفاتر بدون احراز اصل وقوع درآمد و تحقق درآمدی که مشمول مطالبه مالیات است، برای مؤدی آورده‌ای ایجاد نمی‌نماید و صرف ثبت در دفاتر بدون این که واقعاً درآمد احراز شود از شمول احکام مقرر در مواد 1، 93، 105 قانون مالیات‌های مستقیم خارج است».

با عنایت به مراتب، با توجه به این که مطابق استانداردهای حسابداری مانده بستانکار حساب صرف (کسر) سهام خزانه (تا قبل از فروش کل سهام خزانه) می‌بایست تا میزان کسر سهام خزانه منظور شده قبلی به حساب سود (زیان) انباشته، به آن حساب منظور و باقی مانده در بخش حقوق صاحبان سهام منعکس شود و از طرفی با اتخاذ ملاک از رأی موضوع دادنامه مذکور هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، مانده بستانکار حساب صرف (کسر) سهام خزانه (تا قبل از مرحله فروش کل سهام خزانه) نه از باب این که سهام خزانه مشمول مقررات ماده 143 مکرر قانون مالیات‌های مستقیم و در نتیجه مشمول مالیات بر درآمد ماده 105 قانون مذکور نیست، بلکه از این حیث که صرف ثبت در دفاتر بدون احراز اصل وقوع درآمد و تحقق درآمدی که مشمول مطالبه مالیات است، برای مؤدی آورده‌ای ایجاد نمی‌نماید، از این رو مادامی که در بخش حقوق صاحبان سهام طبقه‌بندی می‌شود از شمول احکام مقرر در مواد 1، 93، 105 قانون مالیات‌های مستقیم خارج است. بر این اساس و با توجه به مقررات تبصره 2 ماده 147 قانون مالیات‌های مستقیم و نیز با امعان نظر به مفاد بند (الف) بخشنامه شماره 21012/200/ص مورخ 1391/10/25، مانده بدهکار حساب صرف (کسر) سهام خزانه که به حساب سود و زیان انباشته منتقل می‌شود، در صورتی که موجب کاهش درآمد مشمول مالیات ابرازی شده باشد، قابل کسر از درآمد مشمول مالیات عملکرد مورد رسیدگی نخواهد بود.