آیین‌نامه نحوه تنظیم و تحریر و نگهداری دفاتر موضوع تبصره یک ماده 95 ق. م. م. مصوب 3/12/66...

کلیات
ماده 1- مقررات این آیین‌نامه شامل مؤدیانی است که در موعد مقرر در قانون مالیات‌های مستقیم مصوب 3/12/66 مجلس شورای اسلامی، ترازنامه و حساب سود و زیان و یا حسب مورد حساب درآمد و هزینه و حساب سود و زیان خود را با رعایت مقررات مربوط تسلیم می‌نمایند
تبصره 1- در صورتی که مؤدیان مالیاتی حسب مورد از اوراق مخصوص موضوع ماده 169 قانون مالیات‌های مستقیم استفاده ننمایند، دفاتر ابرازی برای تشخیص درآمد مشمول مالیات سال مربوط فاقد اعتبار بوده و به نفع آن‌ها قابل استناد نخواهد بود
تبصره 2- مؤدیان در انتخاب یکی از روش‌های متداول حسابداری آزاد هستند ولی باید در سال‌های بعد نیز همان روش را اعمال نمایند و در صورتی که به جهات مشخصی تغییر روش داده باشند مکلفند اثرات حاصل از تغییر روش بر حساب سود و زیان را ضمن اظهارنامه و سایر صورت‌های مالی تسلیمی به حوزه مالیاتی ذی‌ربط مشخص نمایند.

ماده 2- دفاتر قانونی مشمول این آیین‌نامه عبارتست از کلیه دفاتر روزنامه و کل اعم از مشترک یا جدا از یکدیگر و دفتر مشاغل (دفتر درآمد و هزینه) که قبل از ثبت هرگونه عملیات حسابداری در آن‌ها، دفاتر روزنامه و کل مطابق مقررات مواد 11 و 12 قانون تجارت مصوب سال 1311 از طرف نماینده اداره ثبت اسناد و دفتر مشاغل از طرف ادارات امور اقتصادی و دارایی ذی‌ربط امضا و پلمپ گردیده و به فارسی تحریر شده باشد
تبصره 1- اشتباه در شماره‌گذاری صفحات و همچنین اشتباهات ناشی از پلمپ دفاتر در مراجع مذکور موجب بی‌اعتباری دفاتر نخواهد بود
تبصره 2- ادارات امور اقتصادی و دارایی موظفند فهرست دفاتر ثبت و پلمپ شده واصله از اداره ثبت اسناد و همچنین فهرست دفاتر مشاغل ثبت و پلمپ شده از ناحیه خود را به حوزه‌های مالیاتی مربوط ارسال نمایند همچنین مؤدیان موظفند در اظهارنامه مالیاتی خود تعداد و نوع دفاتری که برای سال مالیاتی مورد رسیدگی پلمپ کرده‌اند و نیز کلیه دفاتر نانویس موجود ثبت و پلمپ شده سال‌های قبل را ذکر نمایند و ممیزین مالیاتی مکلفند پس از اطمینان از اینکه دفاتر قانونی مؤدی منحصر به دفاتر ابرازی است اقدام به رسیدگی نمایند.

ماده 3- دفتر روزنامه دفتری است که اشخاص حقوقی یا حقیقی کلیه عملیات مالی و پولی خود را اعم از خرید و فروش و دیون و مطالبات و ظهرنویسی و هرگونه فعالیتی که ایجاد دین یا طلب کند و نیز عملیات محاسباتی را به تاریخ وقوع و سایر عملیات را که طبق اصول حسابداری و عرف متداول دفترداری در پایان دوره مالی برای تنظیم حساب سود و زیان و ترازنامه لازم است بلااستثنا به ترتیب در آن ثبت کنند
تبصره - نگهداری دفتر روزنامه واحد برای ثبت کلیه عملیات و یا دفاتر روزنامه متعدد برای هر طبقه یا طبقاتی از آن‌ها امکان‌پذیر است از قبیل دفتر روزنامه صندوق، دفتر روزنامه بانک و دفاتر روزنامه غیر نقدی مانند خرید و فروش نسیه و اقساطی و یا دفتر روزنامه دو یا چند مورد از حساب‌ها.

ماده 4- دفتر کل دفتری است که کلیه عملیات ثبت شده در دفتر یا دفاتر روزنامه بر حسب سرفصل یا کدگذاری حساب‌ها در صفحات مخصوص آن ثبت می‌شود به ترتیبی که نتیجتاً تنظیم حساب سود و زیان و ترازنامه از آن امکان‌پذیر باشد.

ماده 5- دفتر مشترک روزنامه و کل دفتری است که برای حساب‌های مورد نیاز مؤسسه بر طبق اصول متداول دفترداری متضمن ستون‌های سرفصل حساب باشد به طوری که با ثبت و نگهداری دفتر مذکور بتوان نتایج تمام عملیات را از آن استخراج و حساب سود و زیان و ترازنامه تهیه کرد.

ماده 6- دفتر مشاغل (دفتر درآمد و هزینه) دفتری است که لااقل متضمن ستون‌هایی برای درج تاریخ، شرح موضوع، درآمد و هزینه و دارایی‌های قابل استهلاک باشد اقلام مذکور به ترتیب تاریخ وقوع در آن ثبت گردد به طوری که در پایان سال تعیین جمع درآمد و هزینه شغلی مؤدی و نتیجتاً تنظیم حساب سود و زیان از آن امکان‌پذیر باشد.

ماده 7- دفتر معین دفتری است که برای تفکیک و مجزا ساختن هر یک از حساب‌های دفتر کل بر حسب مقتضیات و شرایط حساب ممکن است نگهداری شود کارت‌های حساب در حکم دفاتر معین است.

ماده 8- کارت‌ها یا اوراق چاپ شده که با دست تکمیل می‌شوند، سیستم کارتی و اوراق چاپ شده که توسط ماشین‌های حسابگر مکانیکی یا الکترونیکی تهیه می‌شوند بر حسب مورد سیستم‌های مکانیکی یا الکترونیکی نامیده می‌شوند.

ماده 9- برگ یا مدرک حساب یا سند حسابداری عبارت از نوشته‌ای است که در آن یک یا چند مورد از عملیات مالی و پولی و محاسباتی انجام شده به حساب‌هایی که حسب مورد بدهکار یا بستانکار گردیده تجزیه می‌شوند و چنین مدرکی پس از امضای مرجع ذی‌صلاح و صدور آن قابل ثبت در دفاتر معین و روزنامه و کل است.

ماده 10- مؤدیانی که دفتر روزنامه و کل نگهداری می‌نمایند باید کلیه عملیات مالی پولی و محاسباتی و مؤدیان مجاز به نگهداری دفتر مشاغل (دفتر درآمد و هزینه) باید هرگونه درآمد و هزینه و خرید و فروش دارایی‌های قابل استهلاک خود را طبق مقررات این آیین‌نامه حسب مورد در دفاتر مربوط ثبت کنند ولو آنکه برای نگهداری حساب از ماشین‌های مکانیکی یا الکترونیکی و کارت‌های حساب استفاده شود.
تبصره - اشتباهات حساب حاصل در ثبت عملیات در صورتی که بعداً در اثنای عملیات سال مربوط مورد توجه واقع و به اصطلاح آن در دفتر مبادرت و مستندات آن ارائه شود به اعتبار دفاتر خللی وارد نخواهد کرد.

ماده 11- مؤدیان مجاز به نگهداری دفتر مشاغل می‌توانند تمام یا قسمتی از درآمدهای روزانه را تحت یک شماره ردیف در دفتر ثبت نمایند مشروط بر اینکه در ستون شرح دفتر، نوع و تعداد آن‌ها را قید و اگر درآمدی متکی به اسناد و مدارک باشد مشخصات آن را نیز در ستون مزبور درج نمایند در صورتی که اقلام درآمد هزینه و خرید دارایی‌های قابل استهلاک متکی به اسناد و مدارک باشند مؤدیان مذکور بایستی پس از ثبت موارد در دفتر مشاغل، اسناد و مدارک مربوط را به ترتیب شماره ردیف دفتر و به نحوی که برای رسیدگی مأموران تشخیص مالیات قابل استفاده باشد نگهداری نمایند.

ماده 12- در مواردی که دفتر روزنامه و کل نگهداری می‌شود کلیه عملیات مالی و پولی مؤسسه و در موارد نگهداری دفتر مشاغل کلیه درآمدها و هزینه‌ها و خرید و فروش دارایی‌های قابل استهلاک باید در همان روز انجام حسب مورد در دفتر روزنامه یا مشاغل ثبت گردد
تبصره 1- تاریخ مذکور در مدارک یا فاکتور فروش یا خرید و غیره ملاک قطعی تأخیر تحریر شناخته نمی‌شود و هرگاه انجام و ختم این‌گونه اعمال با توجه به سیستم و طرز کار مؤسسه تابع تشریفات و طی مراحلی باشد تا موضوع آماده برای ثبت در دفتر مربوط شود، فاصله بین تاریخ فاکتور یا مدارک و روز آماده شدن آن برای ثبت در دفتر تأخیر ثبت تلقی نخواهد شد
تبصره 2- تأخیر تحریر عملیات در صورتی که به منظور سوء استفاده نباشد در موارد استثنایی تا یک هفته به تشخیص مأمورین تشخیص مالیات و بیش از آن به تشخیص هیأت سه نفری موضوع بند سوم ماده 97 قانون مالیات‌های مستقیم مصوب 3/12/66 به قانونی بودن دفتر خللی وارد نخواهد کرد
تبصره 3- در مواردی که دفاتر پلمپ شده توسط مقامات قضایی یا سایر مراجع قانونی از دسترس مؤدی خارج شود و صاحب دفتر از تاریخ وقوع این امر حداکثر ظرف 30 روز دفاتر جدیدی پلمپ و عملیات آن مدت را در دفاتر جدید ثبت کند، تأخیر ثبت عملیات در این مدت موجب غیر قانونی شناختن دفاتر نخواهد بود
تبصره 4- در مورد مؤسسات جدیدالتأسیس تأخیر ثبت دفاتر برای اولین سال تأسیس تا سی روز از تاریخ ثبت شخص حقوقی و یا تاریخ شروع به کار سایر اشخاص مجاز خواهد بود.

ماده 13- کلیه عملیات ثبت شده در دفاتر روزنامه هر ماه باید حداکثر تا پانزدهم ماه بعد به دفتر کل نقل شود.

ماده 14- مؤسساتی که دارای شعبه هستند مکلفند با توجه به روش‌های حسابداری خود خلاصه عملیات شعبه یا شعب خود را در صورتی که دارای دفاتر پلمپ شده باشند، لااقل سالی یک بار و در غیر این صورت ماه به ماه در دفاتر مرکز مؤسسه ثبت کنند.

ماده 15- پلمپ دفاتر ضمن سال مالی مشروط بر اینکه تا تاریخ پلمپ هیچ‌گونه عمل مالی و پولی صورت نگرفته باشد همچنین تأخیر پلمپ تا حد مجاز مقرر در تبصره‌های سه و چهار ماده 12 این آیین‌نامه در مورد دفتر روزنامه یا حسب مورد دفتر مشاغل و ماده 13 این آیین‌نامه در مورد دفتر کل، موجب غیر قانونی شناختن دفاتر نخواهد بود.

ماده 16- اشخاصی که حساب‌های خود را در دفتر مشترک روزنامه و کل نگهداری می‌کنند، مکلفند برای ثبت عملیات خود دفتر کل جداگانه نیز نگهداری کنند.

ماده 17- مؤدیان مشمول این آیین‌نامه مکلفند برای هر سال مالیاتی دفتر یا دفاتر جدید ثبت و پلمپ نمایند و در صورت استفاده از دفاتر ثبت و پلمپ شده نانویس سال یا سال‌های قبل موظفند ظرف 30 روز از تاریخ شروع سال مالیاتی جدید مراتب را با ذکر مشخصات دفاتر مزبور به حوزه مالیاتی ذی‌ربط اعلام نمایند
تبصره - حکم این ماده در مورد استفاده از دفاتر ثبت و پلمپ شده لغایت سال 1367 در صورت عدم مغایرت نوع با مقررات موضوع قانون مالیات‌های مستقیم مصوب اسفند ماه 1366 نیز جاری است.

ماده 18- مؤدیانی که از سیستم‌های مکانیکی یا الکترونیکی استفاده می‌نمایند موظفند حداقل ماهی یک بار خلاصه اسناد داده شده به ماشین‌های مکانیکی یا الکترونیکی را در دفتر روزنامه ثبت و حداکثر ظرف مهلت تعیین شده در ماده 13 این آیین‌نامه به دفتر کل منتقل کنند و علاوه بر این به منظور تسهیل رسیدگی باید آیین‌نامه یا دستورالعمل‌های کار ماشین و برنامه‌های آن را در اختیار مأموران رسیدگی قرار دهند.

ماده 19- اعمال زیر در دفترنویسی ممنوع است: الف - قلم زدن مندرجات دفاتر قانونی و نوشتن بین سطور و حاشیه آن‌ها ب - تراشیدن و پاک کردن مندرجات دفاتر قانونی ج - محو یا ناپدید کردن مندرجات دفاتر با رنگ یا جوهر یا هرگونه وسایل شیمیایی و نظایر آن‌ها د - جای سفید گذاشتن در هر صفحه بیش از حد معمول در دفاتر قانونی و همچنین سفید ماندن تمام یا یک یا چند صفحه از دفاتر روزنامه و مشاغل در اثنای عملیات - بستانکار شدن حساب‌های نقدی و بانکی تبصره - حکم بند «د» این ماده شامل مواردی که سفید ماندن تمام صفحه در دفتر برای ثبت تراز افتتاحی باشد نخواهد بود و همچنین سفید ماندن ذیل صفحات دفتر در آخر هر روز یا هر ماه به شرطی که اسناد دارای شماره ردیف بوده و قسمت سفید مانده با خط بسته شود به اعتبار دفتر خللی وارد نمی‌سازد.

ماده 20- تخلف از تکالیف مقرر در این آیین‌نامه در موارد زیر موجب رد دفاتر می‌باشد:

• الف - در صورتی که دفاتر ارائه شده به نحوی از پلمپ خارج شده و یا فاقد یک یا چند برگ باشد.
  
• ب - عدم ثبت یک یا چند فعالیت مالی و پولی در دفاتر به شرط احراز
  
• ج - تقدم ثبت یک یا چند معامله نسبت به تاریخ وقوع آن‌ها
  
• د - ثبت تمام یا قسمتی از یک فعالیت در حاشیه
  
• هـ - ثبت تمام یا قسمتی از یک فعالیت (آرتیکل) بین سطور
  
• و - تراشیدن و پاک کردن مندرجات دفاتر به منظور سوء استفاده
  
• ز - جای سفید گذاشتن بیش از حد معمول در صفحات و سفید ماندن تمام صفحه در دفتر روزنامه و دفتر مشاغل به منظور سوء استفاده به استثنای موارد مذکور در تبصره ماده 19 این آیین‌نامه
  
• ح - محو کردن مندرجات دفاتر با وسایل شیمیایی
  
• ط - ناپدید کردن مندرجات دفاتر با رنگ یا جوهر و نظایر آن‌ها به منظور سوء استفاده
  
• ی - بستانکار شدن حساب‌های بانکی و نقدی، مگر اینکه حساب‌های بانکی با صورتحساب بانک مطابقت نماید و با بستانکار شدن حساب‌های بانکی یا نقدی ناشی از تقدم و تأخیر حساب‌ها یا دریافت و پرداخت باشد که در این صورت موجب رد دفتر نیست
  
• ک - تأخیر تحریر دفتر روزنامه و دفتر مشاغل زاید بر حد مجاز مقرر در تبصره‌های 2 و 3 و 4 ماده 12 و تأخیر تحریر دفتر کل زاید بر حد مقرر در ماده 13 و تأخیر تحریر زاید بر حد مقرر در ماده 18 این آیین‌نامه
  
• ل - عدم ثبت خلاصه عملیات شعب در دفاتر مرکز طبق مقررات ماده 14 این آیین‌نامه
  
• م - عدم ارائه آیین‌نامه یا دستورالعمل‌های کار ماشین و برنامه‌های آن در مورد اشخاصی که از سیستم‌های مکانیکی یا الکترونیکی استفاده می‌نمایند.
  
• ن - اشتباه حساب حاصل در ثبت عملیات مؤسسه در صورتی که نسبت به اصلاح آن طبق مقررات تبصره ماده 10 این آیین‌نامه اقدام نشده باشد
  
• س - استفاده از دفاتر نانویس سال یا سال‌های قبل در صورتی که مشخصات آن‌ها در مهلت مقرر در ماده 17 این آیین‌نامه به حوزه مالیاتی ذی‌ربط اعلام نشده باشد
  
• ع - عدم ارائه یک یا چند جلد از دفاتر ثبت و پلمپ شده (ولو نانویس)
  

تبصره 1- در صورتی که دفاتر ابرازی مؤدی با توجه به نحوه نگهداری و تحریر و تنظیم حساب‌های آن به نظر ممیز و تأیید سرممیز مالیاتی ذی‌ربط غیر قابل رسیدگی تشخیص و یا به علت عدم رعایت موازین قانونی و مقررات این آیین‌نامه مردود اعلام شود ممیز مالیاتی بایستی مراتب را با ذکر دلایل کافی کتباً به مؤدی ابلاغ و پرونده امر را برای رسیدگی هیأت سه نفری حسابرسان منتخب وزیر امور اقتصادی و دارایی موضوع بند 3 ماده 97 قانون مالیات‌های مستقیم ارسال دارد چنانچه مؤدی ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ به آن هیأت مراجعه و با ادای توضیحات لازم و ارائه دلایل و مدارک کافی رفع اشکال نماید تشخیص درآمد مشمول مالیات بر اساس رسیدگی به دفاتر و در غیر این صورت بر اساس رأی هیأت مزبور به طریق علی‌الرأس صورت خواهد گرفت
تبصره 2- هیأت‌های موضوع بند 3 ماده 97 قانون مالیات‌های مستقیم مکلفند دلایل غیر قابل رسیدگی یا مردود بودن دفاتر اعلام شده از طرف مأموران تشخیص را با ملاحظه چگونگی تنظیم و نگهداری دفاتر و توضیحات مؤدی (اعم از حضوری یا ارسالی به صورت کتبی) و رعایت اطراف و جوانب و با توجه به اوضاع و احوال دفاتر و اسناد و مدارک مربوط و عنایت به اصول کلی و متداول حسابداری و نیز درجه اهمیت اشکالات مطروحه از طرف حوزه مالیاتی و واقعیات امر مورد بررسی دقیق قرار داده نظر خود را برابر حکم بند 3 یاد شده اعلام دارد و در صورت قبول دفاتر مواردی را که طبق ماده 21 این آیین‌نامه موجب تعلق جریمه می‌باشند مشخص نماید.

ماده 21- موارد مذکور در زیر در صورتی که دفاتر و اسناد و مدارک مؤدی مورد قبول مأموران تشخیص یا حسب مورد هیأت موضوع بند 3 ماده 97 قانون مالیات‌های مستقیم و یا هیأت‌های حل اختلاف مالیاتی قرار گیرد، موجب تعلق جریمه می‌باشد

• الف - قلم زدن مندرجات دفاتر قانونی در هر مورد دویست ریال و حداکثر ده هزار ریال
  
• ب - ثبت تمام یا قسمتی از یک فعالیت (آرتیکل) بین سطور یا در حاشیه در هر مورد پنج هزار ریال
  
• ج - تراشیدن و پاک کردن مندرجات دفاتر در هر مورد ده هزار ریال
  
• د - محو کردن مندرجات دفاتر با وسایل شیمیایی در هر مورد پنجاه هزار ریال
  
• هـ - ناپدید کردن مندرجات دفاتر با رنگ یا جوهر و نظایر آن‌ها در هر مورد بیست هزار ریال
  
• و - جای سفید گذاشتن در صفحات دفتر روزنامه و دفتر مشاغل بیش از حد مجاز مقرر در این آیین‌نامه در هر مورد پنج هزار ریال
  
• ز - سفید ماندن تمام صفحه در دفاتر روزنامه و مشاغل، غیر از موارد مجاز مقرر در این آیین‌نامه به ازای هر صفحه سی هزار ریال
  
• ح - بستانکار شدن حساب‌های نقدی و بانکی، غیر از موارد مجاز مقرر در این آیین‌نامه برای هر مورد پنج هزار ریال
  
• ط - در دفاتر قانونی بیش از حد مجاز مقرر در این آیین‌نامه برای هر مورد پنج هزار ریال
  
• ی - در ثبت عملیات مؤسسه در هر مورد دو هزار ریال و حداکثر بیست هزار ریال
  
• ک - عدم ارائه دفاتر ثبت و پلمپ شده مربوط به سال مالیاتی مورد رسیدگی به ازای هر جلد دفتر یکصد هزار ریال
  
• ل - عدم رعایت مقررات موضوع تبصره 2 ماده 1 این آیین‌نامه یکصد هزار ریال
  

تبصره 1- حداکثر جریمه مقرر در این آیین‌نامه برای یک یا چند مورد حسب مقررات تبصره یک ماده 95 قانون مالیات‌های مستقیم به شرح زیر خواهد بود:
1- تا ده درصد مالیات متعلق، در صورتی که ده درصد مذکور از یکصد هزار ریال بیشتر باشد
2- تا یکصد هزار ریال، در صورتی که ده درصد مذکور از یکصد هزار ریال بیشتر باشد.
3- تا یکصد هزار ریال در صورت عدم شمول مالیات
تبصره 2- تعلق جرایم مذکور در این آیین‌نامه که در اجرای تبصره ماده 95 قانون مالیات‌های مستقیم مقرر شده است مانع وصول جرایم مقرر در سایر مواد قانون مزبور نخواهد بود
تبصره 3- جرایم موضوع این ماده باید به همراه مالیات و در صورت عدم شمول مالیات به طور مجزا در مهلت مقرر برای مطالبه مالیات توسط مأموران تشخیص مربوط مورد مطالبه قرار گیرد و چنانچه دفاتر بعداً مورد قبول هیأت حل اختلاف مالیاتی واقع شود، هیأت مزبور مکلف است موارد تعلق جریمه و میزان آن را در رأی صادره مشخص نماید