دستورالعمل چگونگی انتخاب نظار و نحوه نظارت بر درآمد و هزینه مربوط به مؤسسات خیریه و عام‌المنفعه موضوع...

بهره‌گیری مؤسسات خیریه و عام‌المنفعه از معافیت موضوع بند (ط) ماده 139 قانون مالیات‌های مستقیم، علاوه بر سایر شرایط مصرح در قوانین و آیین‌نامه‌های مربوط، منوط بر نظارت سازمان امور مالیاتی کشور بر درآمد و هزینه این دسته از مؤسسات است. به علاوه برخورداری از معافیت‌های مالیاتی مذکور در تبصره (1) ماده 139 ق. م. م برای وجوهی که از فعالیت‌های غیر انتفاعی و به منظور پیشبرد اهداف و وظایف اشخاص موضوع ماده 139 ق. م. م و در چهارچوب اساسنامه آن‌ها تحصیل می‌شود، نیز مستلزم نظارت سازمان امور مالیاتی کشور بر درآمد و هزینه آنان است؛ بنابراین نظر به آثار اجتماعی و اقتصادی معافیت‌های مالیاتی اعطایی به این مؤسسات، ضروری است که نظارت‌های لازم به گونه‌ای دقیق و شفاف اعمال شوند. به همین منظور، دستورالعمل حاضر ضمن تعیین فرایند انتخاب نظار، چگونگی نظارت بر درآمد و هزینه مؤسسات موصوف را نیز تبیین می‌نماید.

اهداف اصلی تنظیم این دستورالعمل عبارتند از:

دامنه کاربرد این دستورالعمل در دو بخش موضوعی و مکانی به شرح ذیل می‌باشد:

مراجع مهم مورد استفاده در تهیه این دستورالعمل عبارتند از:

در این بخش به تعاریف عملیاتی برخی واژگان کلیدی مورد استفاده در این دستورالعمل اشاره شده است. این واژگان عبارتند از:

این دستورالعمل هم‌زمان دارای دامنه کاربرد درون و برون‌سازمانی است. بر این اساس مسئولیت اجرای بندهای مختلف آن، حسب مورد، بر عهده گروه‌های ذیل می‌باشد:

مؤسسات خیریه و عام‌المنفعه در صورتی می‌توانند از معافیت مالیاتی موضوع بند «ط» استفاده نمایند که واجد شرایط زیر باشند:

الف - مؤسسه رسماً تحت یکی از عناوین خیریه و عام‌المنفعه به ثبت رسیده و غیر انتفاعی بودن آن نیز در اساسنامه تصریح شده باشد.

ب - کمک‌ها و هدایای دریافتی نقدی و غیر نقدی آن‌ها صرف اموری از قبیل تبلیغات اسلامی، تحقیقات فرهنگی، علمی، دینی، فنی، اختراعات، اکتشافات، تعلیم و تربیت، بهداشت و درمان، بنا و تعمیر و نگهداری مساجد و مصلاها و حوزه‌های علمیه و مدارس علوم اسلامی و مدارس و دانشگاه‌های دولتی، مراسم تعزیه و اطعام، تعمیر آثار باستانی، امور عمرانی و آبادانی، هزینه یا وام تحصیلی دانش‌آموزان و دانشجویان، کمک به مستضعفان و آسیب دیدگان حوادث ناشی از سیل، زلزله، آتش‌سوزی، جنگ و حوادث غیر مترقبه دیگر برسد.

پ - اساسنامه آن‌ها صریحاً متضمن این موضوع باشد که مؤسسان و وابستگان طبقات اول و دوم آنان و هیأت‌امنا و مدیران آن‌ها مبادرت به انجام معامله با مؤسسه ننماید.

ت - اساسنامه مؤسسه صریحاً حاکی از این باشد که مؤسسات یا صاحبان سرمایه حق هیچ‌گونه برداشت و یا تخصیص از محل کمک‌ها و هدایای دریافتی نقدی و غیر نقدی را ندارند و بعد از انحلال، دارایی مؤسسه به سازمان بهزیستی کشور یا یکی از مؤسسات دولتی و یا مؤسسات خیریه و عام‌المنفعه دیگر واگذار گردد.

ث - بر درآمد و هزینه آن‌ها به شرح مواد (7) الی (9) آیین‌نامه اجرایی موضوع تبصره (3) ماده (139) قانون نظارت شود.

اشخاص موضوع ماده (139) قانون از جمله مؤسسات خیریه باید ظرف یک ماه از تاریخ ثبت در مراجع ذی‌صلاح یا دریافت پروانه فعالیت به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط مراجعه و ضمن تکمیل و ارائه دفترچه ثبت نام (مطابق نمونه تهیه شده توسط سازمان امور مالیاتی کشور) حسب مورد اسناد و مدارک ذیل را جهت تشکیل پرونده به اداره امور مالیاتی تحویل نمایند:

الف - اصل و تصویر اساسنامه به ثبت رسیده توسط مراجع ذی‌ربط ظرف یک ماه

ب - اصل و تصویر آگهی تأسیس منتشره در روزنامه رسمی

پ - اصل و تصویر مدارک شناسایی مؤسسان یا صاحبان سرمایه

ت - اصل و تصویر مجوز یا پروانه فعالیت

ث - مشخصات حساب‌های بانکی (شماره حساب، نام بانک و شعبه آن) مفتوحه به نام مؤسسه

تبصره (1): اداره کل موظف است پیش از تعیین ناظر (ناظرین) مؤسسات خیریه، با تطبیق تصویر اسناد و مدارک تسلیمی از سوی مؤسسه با اصل آن صحت مدارک را بررسی نماید. به علاوه اداره کل می‌بایست با حصول اطمینان از ثبت مؤسسه در مراجع ذی‌صلاح، عنوان صورتحساب‌های بانکی تسلیمی را نیز با نام مؤسسه تطبیق دهد.

تبصره (2): در صورت اصلاح اساسنامه در زمان فعالیت مؤسسه خیریه، مؤسسه موظف است رونوشت یا تصویر مصدق اساسنامه اصلاحی را ظرف مدت یک ماه از تاریخ تصویب آن، به اداره امور مالیاتی و ناظر ذی‌ربط تسلیم نماید.

الف - مرجع نظارت بر درآمد و هزینه مؤسسات خیریه، سازمان امور مالیاتی کشور است که با توجه به اختیارات قانونی خود در خصوص تعیین نظار مؤسسات خیریه به نحو ذیل عمل می‌نماید:

الف -1- بنا بر اختیارات حاصل از بند الف ماده (7) آیین‌نامه اجرایی موضوع تبصره (3) اصلاحی ماده 139 ق. م. م، وظیفه نظارت بر مؤسسات خیریه موضوع بند (3) ماده (1) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف و امور خیریه مصوب سال 1363 به سازمان مزبور تفویض می‌شود. همچنین نظارت بر درآمد و هزینه مؤسسات عام‌المنفعه‌ای که دارای مال موقوفه می‌باشند و یا اداره آن‌ها به موجب قانون یا آیین‌نامه مربوط به سازمان اوقاف و امور خیریه محول شده است، با سازمان یاد شده خواهد بود.

الف -2- وظیفه نظارت بر درآمد و هزینه آن دسته از مؤسسات خیریه که در شمول بند الف این ماده قرار نمی‌گیرند به ادارات کل ذی‌ربط تفویض می‌شود مگر در مواردی که با نظر مستقیم وزیر محترم امور اقتصادی و دارایی یا رئیس کل محترم سازمان امور مالیاتی کشور، امر نظارت بر درآمد و هزینه مؤسسه به سایر مراجع درون‌سازمانی یا دیگر سازمان‌ها یا نهادها تفویض گردد. نظارت ادارات کل بر این مؤسسات به واسطه نظاری که مطابق ماده (5) این دستورالعمل انتخاب و منصوب می‌گردند، اعمال می‌شود.

ب - مرجع نظارت بر درآمد و هزینه فعالیت‌های موضوع تبصره (1)، سازمان امور مالیاتی کشور است که با توجه به اختیارات قانونی خود، وظیفه نظارت بر درآمد و هزینه فعالیت‌های موصوف را به ادارات کل ذی‌ربط تفویض می‌نماید. نظارت ادارات کل بر این فعالیت‌ها به واسطه نظاری که مطابق ماده (5) این دستورالعمل انتخاب و منصوب می‌گردند، اعمال می‌شود.

تبصره (1): تفویض اختیاراتی که پیش از این در خصوص تعیین نظار موضوع این دستورالعمل به سازمان اوقاف و امور خیریه و یا سایر سازمان‌ها و نهادها صورت گرفته است، همچنان به قوت خود باقی و معتبر می‌باشد.

تبصره (2): در مورد مؤسساتی که نظارت بر درآمد و هزینه آن‌ها به سازمان اوقاف و امور خیریه و یا (با نظر مستقیم وزیر محترم امور اقتصادی و دارایی یا رئیس کل محترم سازمان امور مالیاتی کشور) به سایر مراجع درون‌سازمانی یا دیگر سازمان‌ها و نهادها تفویض شده است، وظیفه انجام نظارت‌های موضوع تبصره (1) ماده 139 نیز بر عهده مراجع، سازمان‌ها و نهادهای مذکور می‌باشد.

تبصره (3): چنانچه با نظر مستقیم وزیر محترم امور اقتصادی و دارایی یا رئیس کل محترم سازمان امور مالیاتی کشور، نظارت بر درآمد و هزینه مؤسسه خیریه به سایر سازمان‌ها یا نهادها تفویض شده باشد ادارات کل باید گزارش‌های سالانه و دورهای ناظرین مذکور را مورد بررسی قرار دهند و در صورت مشاهده عدم کفایت لازم در گزارش‌ها (یا دریافت بازخورد منفی از مؤسسه خیریه در خصوص نحوه عمل ناظر) موضوع را به رئیس کل محترم سازمان گزارش نمایند.

نظار می‌بایست از بین مأموران مالیاتی بصیر و مطلع در امور مالیاتی که دارای مدرک تحصیلی کارشناسی (لیسانس) یا بالاتر بوده و از سابقه فعالیت اجرایی در یکی از پست‌های کارشناس ارشد مالیاتی (حداقل 4 سال) یا بالاتر برخوردار باشند، انتخاب گردد.

تبصره: انتخاب مأموران مالیاتی رسیدگی‌کننده پرونده به عنوان ناظر همان پرونده، مجاز نمی‌باشد.

اداره کل مکلف است حداکثر ظرف یک هفته از تاریخ دریافت درخواست مؤدی برای تعیین ناظر به ترتیب زیر اقدام نماید:

الف - چنانچه مؤسسه در گروه مؤسساتی قرار می‌گیرد که بر اساس بند (الف) ماده (3) این دستورالعمل وظیفه نظارت بر درآمد و هزینه آن‌ها به سازمان اوقاف و امور خیریه محول شده است، مؤسسه را جهت تعیین ناظر به سازمان موصوف معرفی نماید.

ب - مؤسساتی که با نظر مستقیم وزیر محترم امور اقتصادی و دارایی یا رئیس کل محترم سازمان امور مالیاتی کشور، امر نظارت بر درآمد و هزینه آن‌ها به سایر سازمان‌ها یا نهادها واگذار گردیده است را جهت تعیین ناظر به سازمان یا نهاد ذی‌ربط معرفی نماید.

پ - برای آن دسته از مؤسساتی که مشمول بند (الف) و (ب) فوق نمی‌باشند، باید ناظر یا نظار واجد شرایط انتخاب و پس از صدور حکم (مطابق نمونه حکم پیوست) به مؤسسه معرفی شوند. به علاوه، تصویر اساسنامه و اساسنامه اصلاحی حسب مورد و سایر مدارک مربوط باید در اختیار ناظر قرار داده شود.

تبصره (1): اداره کل می‌تواند حسب ضرورت و با توجه به حجم و گستره جغرافیایی فعالیت مؤسسه خیریه، نظارت بر درآمد و هزینه مؤسسه خیریه را به گروهی سه نفره، شامل یک سرپرست و دو عضو واگذار نماید. در نظارت گروهی، گزارش نهایی با ذکر نام و درج مهر و امضای تمامی اعضا و تأیید سرپرست گروه تهیه می‌گردد.

تبصره (2) مدت اعتبار احکام صادره برای نظار دو سال مالیاتی (عملکرد) است و انتخاب مجدد نظار مذکور پس از انقضای این مدت، بلامانع خواهد بود.

تبصره (3): در صورت انتقال، بازنشستگی یا عدم امکان ادامه فعالیت ناظر به هر دلیل دیگر، اداره کل مکلف است حداکثر ظرف مدت یک هفته نسبت به تعیین ناظر جدید اقدام نماید. بدیهی است، ناظر پیشین مؤسسه باید کلیه مدارک و مستندات مربوط و گزارش آخرین اقدامات انجام شده خود را به ناظر جدید تسلیم نماید.

مدیران کل باید به موجب حکمی وظیفه نظارت بر عملکرد نظار را به یکی از معاونین اداره کل واگذار نمایند. معاون مربوط وظایف ذیل را بر عهده خواهد داشت:

الف - تجمیع و به‌روزآوری اطلاعات نظار اداره کل، شامل اطلاعات مربوط به اسامی نظار، مؤسسات و اشخاص تحت نظارت هر یک از ایشان، زمان صدور و مدت اعتبار احکام.

ب - انجام هماهنگی‌های لازم جهت جایگزینی یا تمدید احکام نظاری که اعتبار احکام آنان پایان یافته است و نیز جایگزینی نظاری که به دلیل انتقال، بازنشستگی یا هر دلیل دیگر، امکان ادامه فعالیت ندارند.

پ - نظارت بر عملکرد نظار موضوع بند (پ) ماده (5) فوق از حیث انجام نظارت‌های سالانه و دورهای و ارائه به موقع گزارشات مندرج در این دستورالعمل و نیز اعمال نظارت‌های موضوع تبصره ماده (3) این دستورالعمل.

ناظر مکلف است با مراجعه به مؤسسه خیریه موارد ذیل را بررسی و گزارش مربوط را مطابق ساز و کار تعیین شده در این دستورالعمل، به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط ارائه نماید:

الف - بررسی و اظهارنظر در مورد منابع درآمدی مؤسسه خیریه و ارائه گزارش تفکیکی درآمدها، شامل کمک‌ها و هدایای موضوع بند «ط» ماده 139 قانون و سایر درآمدها.

ب - بررسی و اظهارنظر در مورد مصارف و هزینه‌های مؤسسه خیریه و ارائه گزارش تفکیکی شامل مصارف مصرح در بند «ح» ماده 139 قانون، هزینه‌های مربوط به امور جاری مؤسسه و سایر هزینه‌ها.

پ - بررسی و اظهارنظر در مورد میزان تطابق دامنه موضوعی و مکانی فعالیت‌های مؤسسه با اساسنامه مصوب و مجوزهای صادره برای آن.

ت - بررسی و اظهارنظر در مورد میزان صحت و کفایت ساز و کارهای کنترل داخلی مؤسسه خیریه که زمینه کاهش ریسک رسیدگی مالیاتی را فراهم می‌آورد.

ث - نظارت بر فعالیت‌های غیر انتفاعی موضوع تبصره (1) ماده 139 قانون (برگزاری دوره‌های آموزشی، سمینارها و...) حسب درخواست مکتوب مؤسسه.

ج - بررسی و اظهارنظر در خصوص تغییرات ایجاد شده در دارایی‌های موجود و یا ایجاد دارایی جدید از محل کمک‌ها و هدایای دریافتی مؤسسه و تعیین میزان بهره‌گیری از این دارایی‌ها در جلب کمک، انجام امور مصرح در اساسنامه و ارائه خدمات موضوع بند «ح» ماده (139) قانون مالیات‌های مستقیم.

تبصره (1): در خصوص مؤسساتی که دارای شعبه می‌باشند، ناظر باید به نحوی برنامه‌ریزی نماید که شعب مؤسسه را نیز مورد نظارت قرار دهد.

ناظر مکلف است با مراجعه به مؤدی موارد ذیل را بررسی و گزارش مربوط را مطابق ساز و کار تعیین شده در این دستورالعمل، به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط ارائه نماید:

الف - بررسی درآمدهای حاصل از فعالیت مورد نظارت و ارائه گزارش تفکیکی درآمدها.

ب - بررسی هزینه‌های انجام فعالیت و ارائه گزارش تفکیکی هزینه‌ها.

پ - بررسی و گزارش میزان تطابق دامنه موضوعی و مکانی فعالیت‌ها با اساسنامه مصوب مؤسسه و مجوزهای صادره برای آن.

در راستای نظارت بر موارد مذکور در ماده (8) فوق، ناظر می‌بایست گزارش‌های ذیل را تهیه و به مراجع مربوط ارائه نماید:

الف - طی سال مالی در بازه‌های زمانی (3) ماهه جهت انجام نظارت دوره‌ای در خصوص درآمد و هزینه، ظرف یک ماه از پایان هر فصل، به مؤسسه خیریه مراجعه و ضمن تهیه صورت‌جلسه شمارش وجوه نقد (اعم از بانک، صندوق، تنخواه‌گردان) و همچنین مسکوکات، اوراق بهادار و سایر دارایی‌های سریع‌التبدیل به وجه نقد ¹ (پیوست شماره 2) گزارش نظارت دورهای را در چهارچوب فرم «گزارش نظارت دوره‌ای مؤسسات خیریه و عام‌المنفعه» (پیوست شماره 3) بر اساس اطلاعات مربوط به روز مراجعه، تنظیم نماید. این گزارش باید در دو نسخه تهیه و حداکثر ظرف 15 روز از تاریخ انجام نظارت، یک نسخه از آن جهت درج در پرونده مؤدی به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط تسلیم شود.

ب - حداکثر ظرف مدت 4 ماه از تاریخ تسلیم صورتحساب درآمد و هزینه توسط مؤسسه خیریه، گزارش سالانه نظارت را در چهارچوب فرم «گزارش نظارت سالانه مؤسسات خیریه و عام‌المنفعه» (پیوست شماره 4) تهیه و به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط ارائه نماید. برای تنظیم این گزارش باید اقدامات ذیل از سوی ناظر انجام پذیرد:

ب -1- صورتحساب درآمد و هزینه مؤسسه را از حیث رعایت قوانین و مقررات و آیین‌نامه اجرایی تبصره 3 ماده (139) ق. م. م و مفاد این دستورالعمل بررسی و اظهارنظر خود را با ذکر موارد مغایرت صورتحساب مذکور با قوانین و آیین‌نامه‌های مرتبط یا

ایجاد هرگونه محدودیت در حیطه نظارت، در گزارش مربوط ذکر نماید.

ب -2- چهار مورد گزارش نظارت دوره‌ای مذکور در بند الف فوق را بررسی و نتیجه تجمیعی را به همراه ضمایم مربوط در گزارش منعکس نماید.

پ - ریسک مالیاتی مؤسسه تحت نظارت را بر اساس فرم «تعیین ریسک حسابرسی مؤسسات خیریه» (پیوست شماره 5) تعیین و به عنوان پیوست فرم «گزارش نظارت سالانه مؤسسات خیریه و عام‌المنفعه» در اختیار اداره امور مالیاتی ذی‌ربط قرار دهد.

ت - در صورت مشاهده معاملات و عملیات مشکوک در اجرای مقررات مبارزه با پول‌شویی، در اسرع وقت مراتب را از طریق سامانه مربوط به واحد اطلاعات مالی منعکس نماید.

در اجرای تبصره (1) ماده (139) قانون و ماده (13) آیین‌نامه اجرایی تبصره (3) ماده قانونی مذکور، ناظر باید پس از انجام نظارت‌های لازم و بررسی صورتحساب درآمد و هزینه مربوط به فعالیت‌های موصوف، حداکثر ظرف مدت یک ماه از تاریخ دریافت صورتحساب مذکور، گزارش نظارتی را در چهارچوب فرم «گزارش نظارت بر فعالیت‌های موضوع تبصره (1) ماده 139 ق. م. م» (پیوست شماره 6) به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط ارائه نماید.

ناظر باید صورتحساب درآمد و هزینه مربوط به فعالیت‌های مورد نظر را از حیث رعایت قوانین و مقررات مربوط، آیین‌نامه اجرایی تبصره 3 ماده (139) قانون و مفاد این دستورالعمل بررسی و اظهارنظر خود را با ذکر موارد مغایرت صورتحساب مذکور با قوانین و آیین‌نامه‌های مرتبط یا ایجاد هرگونه محدودیت در حیطه نظارت، در گزارش مربوط ذکر نماید.

اقلام درآمدی ذیل از منابع درآمدی موضوع بند (ط) ماده (139) قانون به شمار می‌آیند:

الف - هدیه، اعانه و هبه اشخاص حقیقی و حقوقی اعم از دولتی و غیر دولتی.

ب - قبول وصیت، وقف و حبس.

پ - کمک‌های دریافتی از مجامع رسمی بین‌المللی و منطقه‌ای و آژانس‌های وابسته به سازمان ملل به شرط احراز.

ت - کمک‌های دریافتی از سایر اشخاص حقیقی و حقوقی خارجی، مورد تأیید و موافقت مراجع نظارتی مربوط.

تبصره (1): عایدی حاصل از فروش یا اجاره کمک‌ها و هدایای غیر نقدی دریافتی نیز از جمله منابع درآمدی موضوع بند (ط) ماده (139) قانون به شمار می‌آید.

تبصره (2): سود حاصل از تسعیر ارز یا فروش مسکوکاتی که از محل کمک‌ها و هدایا تأمین شده باشند از منابع درآمدی موضوع بند (ط) ماده (139) قانون به شمار می‌آیند.

مصارف قابل قبول برای درآمدهای مذکور در ماده (11) این دستورالعمل عبارتند از:

الف - مبالغ صرف شده در امور مذکور در بند (ح) ماده 139 قانون، به شرح بند (ب) ماده (1) این دستورالعمل.

ب - مبالغ هزینه شده برای اداره امور جاری مؤسسه خیریه.

پ - مبالغ صرف شده برای خرید دارایی‌های ثابت برای انجام فعالیت‌های مندرج در اساسنامه مؤسسه خیریه به شرط احراز مالکیت.

ناظر باید در گزارش نظارت سالانه، میزان کمک‌ها و هدایای دریافتی مؤسسات خیریه که صرف امور مصرح در بند (ح) قانون نشده است را به تفکیک در پایان سال دریافت کمک‌ها و هدایا و نیز در زمان تنظیم گزارش، تعیین کند.

ناظر باید در نظارت‌های خود اطمینان حاصل کند که مؤسسه پیش از اقدام به جمع‌آوری و صرف کمک‌های نقدی و غیر نقدی پیش نیازهای عملیاتی ذیل را انجام داده باشد:

الف - اخذ مجوزهای لازم از مراکز ذی‌صلاح

ب - درج نام و نشان مؤسسه بر روی کلیه سربرگ‌ها، قبوض و اسناد مؤسسه خیریه و درج شماره سریال بر روی تمامی قبوض.

در خصوص آن بخش از کمک‌ها که مستقیماً به صورت نقدی در قالب وجوه واریزی به صندوق‌های خیریه و یا سایر پرداخت‌های نقدی، در اختیار مؤسسه قرار می‌گیرد، ناظر باید نظارت‌های ذیل را اعمال و نتایج را در گزارش مربوط منعکس نماید:

الف - حصول اطمینان از وجود ساز و کار نظارت داخلی مناسب برای تسهیل شناسایی مبدأ دریافت وجوه (حسب مورد).

ب - بررسی میزان کفایت ساز و کارهای مورد استفاده مؤسسه خیریه برای نظارت بر نحوه جمع‌آوری و شمارش وجوه و واریز آن به حساب‌های مؤسسه، از جمله وجود ناظر داخلی و استفاده از برنامه‌های نرم‌افزاری برای ثبت رویدادهای مالی و رخدادها و گزارش دهی در خصوص آن.

پ - حصول اطمینان از واریز مستقیم وجوه دریافتی (در بندهای الف و ب فوق) به حساب اصلی مؤسسه، حداکثر ظرف یک هفته از تاریخ دریافت.

تبصره (1): یک ساز و کار مناسب برای نظارت داخلی باید مشخصات صندوق‌ها و قبوض مورد استفاده برای جمع‌آوری کمک‌ها از جمله شماره (صندوق و قبوض) تاریخ توزیع و گردآوری صندوق‌ها، نام و مشخصات مسئولین دریافت وجوه و تاریخ واریز وجوه به حساب‌های بانکی مؤسسه را ثبت نماید.

تبصره (2): در مورد کمک‌های نقدی بیش از 50 میلیون ریال، مؤسسه باید نام، نام خانوادگی، شماره اقتصادی و شماره ملی (برای اشخاص حقیقی) یا شناسه ملی (برای اشخاص حقوقی) خیرین را حسب مورد، ثبت نماید.

در خصوص کمک‌های غیر نقدی اهدایی به مؤسسه، ناظر باید نظارت‌های ذیل را اعمال و نتایج را در گزارش مربوط منعکس نماید:

الف - حصول اطمینان از وجود ساز و کار مناسب برای ثبت روزانه فهرست و مشخصات کامل کالاهای مصرفی دریافتی و ارائه رسید به اهداکنندگان.

ب - حصول اطمینان از انتقال مالکیت کمک‌های غیر نقدی سرمایه‌ای (منقول و غیر منقول) بر اساس سند رسمی یا عرف (برای اموال فاقد سند)

تبصره: در مورد کمک‌های غیر نقدی با ارزش منصفانه بیش از 50 میلیون ریال، مؤسسه باید نام، نام خانوادگی، شماره اقتصادی و شماره ملی (برای اشخاص حقیقی) یا شناسه ملی (برای اشخاص حقوقی) خیرین را حسب مورد، ثبت نماید.

ناظر باید در رسیدگی‌های ضمنی خود ساز و کارهای مؤسسه در خصوص فروش کمک‌های غیر نقدی و دارایی‌ها را مورد بررسی قرار دهد و موارد ذیل را در گزارش خود منعکس نماید:

الف - حصول اطمینان از عدم فروش کمک‌های غیر نقدی و دارایی‌های مؤسسه به اعضای هیأت‌امنا و مؤسسان و بستگان آنان (موضوع بند پ ماده 1 این دستورالعمل).

ب - حصول اطمینان از رعایت تشریفات قانونی معامله و افشای مواردی که صرفه و صلاح مؤسسه در انجام معاملات لحاظ نشده است.

پ - حصول اطمینان از واریز مستقیم وجوه حاصل از فروش کمک‌ها و دارایی‌ها به حساب‌های بانکی مؤسسه.

مؤسسه خیریه باید ظرف یک ماه از تاریخ ثبت اساسنامه نسبت به افتتاح حداقل یک حساب جاری در یکی از بانک‌های محل به نام مؤسسه خیریه اقدام و ضمن انتقال کلیه وجوه نقدی و درآمدی خود به حساب (حساب‌های) بانکی مؤسسه، تمامی هزینه‌ها را نیز از طریق آن حساب (حساب‌ها) پرداخت نماید.

ناظر باید در رسیدگی‌های ضمنی خود، میزان و نحوه هزینه کرد تنخواه‌گردان مؤسسه را از حیث موارد ذیل مورد بررسی قرار دهد و نتیجه را در گزارش مربوط منعکس نماید:

الف - متعارف و معقول بودن رقم تنخواه، با توجه به حجم فعالیت‌های جاری مؤسسه خیریه.

ب - ثبت دقیق مخارج انجام شده از محل تنخواه مؤسسه.

پ - کفایت ساز و کارهای نظارت داخلی مؤسسه بر هزینه‌های انجام شده از محل تنخواه.

تعیین ناظر برای مؤسسات خیریه و عام‌المنفعه مستلزم آن است که مؤسسه حداکثر ظرف یک ماه از تاریخ ثبت در مراجع ذی‌صلاح ضمن انجام اقدامات لازم جهت تشکیل پرونده مالیاتی، درخواست کتبی خود مبنی بر تعیین و معرفی ناظر را نیز تسلیم نماید. به علاوه مؤسسات خیریه باید ضمن تسلیم به موقع اظهارنامه به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط، برابر حکم ماده (9) آیین‌نامه اجرایی موضوع تبصره (3) ماده (139) قانون، صورتحساب درآمد و هزینه سالانه خود را حداکثر تا چهار ماه بعد از پایان سال مالی به مرجع ناظر ارائه و رسید دریافت نمایند.

تبصره: ترازنامه و حساب درآمد و هزینه تسلیمی از سوی مؤسسه خیریه باید متکی به اسناد و مدارک باشد.

تعیین ناظر برای اشخاص موضوع تبصره (1) (اعم از مؤسسات خیریه و سایر اشخاص موضوع ماده 139 ق. م. م) مستلزم آن است که این اشخاص حداکثر پانزده روز قبل از شروع فعالیت غیر انتفاعی مذکور در تبصره (1) مراتب را به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط اعلام و درخواست کتبی خود مبنی بر تعیین و معرفی ناظر را به این اداره امور تسلیم نمایند. به علاوه اشخاص مذکور باید ضمن تسلیم به موقع اظهارنامه به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط، برابر حکم ماده (13) آیین‌نامه اجرایی موضوع تبصره (3) ماده (139) قانون، صورتحساب درآمد و هزینه مربوط به فعالیت‌های موصوف را حداقل یک بار در هر سال مالی به مرجع ناظر ارائه و رسید دریافت نمایند.

تبصره: صورتحساب درآمد و هزینه تسلیمی باید متکی به اسناد و مدارک باشد.

به منظور تسهیل امر نظارت، مؤسسات خیریه مکلفند ضمن پایبندی به استانداردهای حسابداری در تهیه صورت‌های مالی خود، در گزارشگری مالی، موارد ذیل را رعایت نمایند:

الف - سرفصل حساب‌ها به ترتیبی طبقه‌بندی شوند که کمک‌های دریافتی به تفکیک نقدی، غیر نقدی، محدود شده و محدود نشده و خدمات داوطلبانه، قابل استخراج و گزارش باشند. به علاوه عایدات حاصل از کمک‌ها و هدایا (مانند مال‌الاجاره و سود (زیان) حاصل از تسعیر ارز) نیز باید در سرفصل‌های جداگانه گزارش شوند.

ب - سرفصل‌های مربوط به هزینه‌های مؤسسه به نحوی طبقه‌بندی شوند که کمک‌های مصرف شده در راستای بند (ح) ماده 139 ق. م. م از هزینه‌های موضوع ماده 148 قانون قابل تفکیک باشند.

پ - علاوه بر ترازنامه و صورتحساب درآمد و هزینه، صورت تغییرات وجوه مازاد و صورت تغییرات دارایی‌های مؤسسه نیز قابل استخراج و گزارش باشند.

تبصره: مقصود از خدمات داوطلبانه، فعالی ت رایگان افراد داوطلب در جهت تحقق اهداف اساسنامه‌ای مؤسسه است که از شرایط ذیل برخوردار باشد:

مؤسسات خیریه و اشخاص موضوع تبصره (1) مکلفند به منظور تسهیل امر نظارت بر درآمد و هزینه در زمان مراجعه ناظر برای نظارت دوره‌ای و سالانه، ضمن فراهم ساختن شرایط انجام نظارت‌های لازم، کلیه دفاتر و اسناد و مدارک مربوط را در اختیار آنان قرار دهند.

مسئولیت ناظر در خصوص رسیدگی به درآمد و هزینه، به انجام نظارت‌های مذکور در این دستورالعمل و تنظیم فرم‌ها و گزارش‌های مربوط، محدود می‌باشد و مسئولیت انجام رسیدگی‌های مالیاتی و اعطای معافیت بر عهده اداره امور مالیاتی مربوط (یا حسابرس مالیاتی حسب مورد) خواهد بود.

تبصره (1): ادارات امور مالیاتی باید در رسیدگی به پرونده مالیاتی آن دسته از مؤسسات خیریه که در معرض ریسک مالیاتی بالاتری هستند، دقت و کنترل بیشتری اعمال نمایند.

تبصره (2): مسئولیت احراز انتفاعی یا غیر انتفاعی بودن ماهیت فعالیت‌های موضوع تبصره (1) بر عهده اداره امور مالیاتی ذی‌ربط خواهد بود.

اداره امور مالیاتی باید در رسیدگی به پرونده مالیاتی و اعطای معافیت به مؤسسات خیریه و اشخاص موضوع تبصره (1) ضمن انجام رسیدگی‌های معمول، نکات ذیل را نیز مورد توجه قرار دهد:

الف - موارد ذیل پیش شرط برخورداری مؤسسات خیریه از معافیت‌های مالیاتی مقرر در قانون به شمار می‌آید:

الف -1- تسلیم به موقع اظهارنامه به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط.

الف -2- تسلیم صورتحساب درآمد و هزینه‌های سالانه به مرجع ناظر مربوط، حداکثر تا چهار ماه بعد از پایان سال مالی

الف -3- اخذ مجوزهای لازم از مراکز ذی‌صلاح، پیش از اقدام به جمع‌آوری و صرف کمک‌ها و اعانات.

ب - در صورت عدم تسلیم ترازنامه، حساب سود و زیان یا حساب درآمد و هزینه (حسب مورد) به اداره امور مالیاتی مربوط، عدم کسر و پرداخت به موقع مالیات‌های حقوق و تکلیفی اشخاص ثالث و یا عدم وصول مالیات بر ارزش افزوده و عدم پرداخت آن به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط، مؤسسه خیریه مشمول جرایم مقرر در قوانین مربوط خواهد شد، لیکن از شمول معافیت موضوع بند (ط) خارج نمی‌گردد.

پ - چنانچه تمام یا بخشی از فعالیت‌های مؤسسه خیریه فاقد مجوز و خارج از موضوع اساسنامه مصوب آن باشد، درآمدهای حاصل از این فعالیت‌ها ولو آنکه مطابق مواد (11) و (12) این دستورالعمل کسب و هزینه شده باشد، مشمول معافیت بند (ط) نخواهد بود.

ت - موارد ذیل پیش شرط برخورداری اشخاص موضوع ماده (139) از معافیت مالیاتی مقرر در تبصره (1) به شمار می‌آید:

ت -1- تسلیم به موقع اظهارنامه به اداره امور مالیاتی ذی‌ربط.

ت -2- تسلیم صورتحساب درآمد و هزینه فعالیت‌های موضوع تبصره (1) به مرجع ناظر مربوط، حداکثر یک بار در هر سال مالی.

ت -3- غیر انتفاعی بودن فعالیت انجام شده و تطابق دامنه موضوعی و مکانی فعالیت مذکور با اساسنامه مصوب مؤسسه و مجوزهای صادره برای آن.

در رسیدگی به درآمدها و هزینه‌های مؤسسات خیریه نکات ذیل نیز باید مورد توجه قرار گیرد:

الف - دریافتی‌های نقدی و غیر نقدی مؤسسه خیریه و عام‌المنفعه خواه در شرایط افزایش و کاهش قیمت (در مورد ارز و تسعیر آن) و خواه به صورت عین مال و یا بهای مکتسبه آن از طریق فروش و همچنین مال‌الاجاره دریافتی در مورد واگذاری به اجاره، چنانچه صرف امور مصرح در بند (ح) ماده (139) ق. م. م شود، با رعایت بند 27 این دستورالعمل و سایر قیود و تطبیق با شرایط قانونی، مشمول مالیات نخواهد بود. بدیهی است، انتقال قطعی املاک و حق واگذاری محل (و سایر حقوق مربوط به املاک حسب مورد) برابر فصل اول باب سوم قانون مالیات‌های مستقیم و نقل و انتقال خودرو برابر ماده 42 قانون مالیات بر ارزش افزوده، مشمول مالیات نقل و انتقال مقرر خواهند بود.

ب - درآمدهای حاصل از فعالیت‌های اقتصادی اشخاص موضوع ماده (139) غیر از مواردی که طبق بندهای این ماده قانونی از معافیت مالیاتی برخوردار می‌شوند، با رعایت سایر معافیت‌های مالیاتی به نرخ‌های مالیاتی مقرر مربوط، مشمول مالیات خواهند بود. به علاوه در مورد درآمدهایی که طبق مقررات مربوط دارای نرخ مالیاتی جداگانه‌ای می‌باشند، مالیات متعلق باید حسب مورد وفق مقررات مربوط محاسبه و وصول شود.

پ - مبالغ هزینه شده برای اداره امور جاری مؤسسه خیریه منوط به آنکه از شرایط زیر برخوردار باشد قابل قبول خواهند بود:

پ -1- صرف این هزینه‌ها برای انجام فعالیت‌های مندرج در اساسنامه مؤسسه ضرورت داشته باشد (مانند هزینه‌های استخدامی، کرایه محل مؤسسه و...)

پ -2- صرف این هزینه‌ها برای جلب کمک‌ها و اعانات ضرورت داشته باشد (مانند هزینه‌های برگزاری مراسم خیریه، هزینه‌های تبلیغات، تهیه و نصب صندوق‌های دریافت کمک و...)

پ -3- هزینه‌های انجام شده، حائز شرایط مندرج در ماده (147) قانون باشند.

پ -4- هزینه‌های انجام شده در گروه هزینه‌های مذکور در ماده (148) قانون قرار گیرند.

بدیهی است این پیش شرط‌ها تنها در خصوص هزینه‌های جاری مؤسسه صدق نموده و قابل تسری به مبالغ صرف شده در امور مذکور در بند (ح) ماده 139 قانون نمی‌باشد.

ت - چنانچه مؤسسه خیریه فعالیت مشمول مالیات نیز انجام داده باشد هزینه‌های مشترک بین درآمدهای معاف و مشمول مالیات تسهیم خواهد شد.

ث - در خصوص دارایی‌های ثابتی که ارزش دفتری آن‌ها دره‌مان سال خرید یا دریافت، از سود انتهای دوره مؤسسه کسر شده است موارد ذیل باید مورد توجه قرار گیرد:

ث -1- استهلاک این دارایی‌ها در سنوات بعد، به عنوان هزینه قابل قبول، پذیرفته نمی‌شود.

ث -2- چنانچه در رسیدگی‌های سنوات بعد محرز شود که این دارایی‌ها برای اهدافی خارج از اساسنامه مصوب مؤسسه مورد استفاده قرار می‌گیرند، مالیات مربوط باید در همان سال احراز و برای مدت زمانی که دارایی خارج از چهارچوب اساسنامه مورد بهره‌برداری قرار گرفته است (در صورت تکرار برای سنوات بعد) از مؤسسه مطالبه گردد.

بدیهی است چنانچه مؤسسه زیانی از بابت فعالیت‌های در چهارچوب اساسنامه داشته باشد، این زیان باید در محاسبه مالیات مربوط لحاظ شود.

تبصره (1): خدمات مؤسسان و اعضای هیأت‌مدیره مؤسسه خیریه، افتخاری و داوطلبانه محسوب می‌شود؛ بنابراین وجوهی که تحت هر عنوان به این افراد پرداخت شود، در گروه هزینه‌های قابل قبول مؤسسه قرار نمی‌گیرد.

تبصره (2): در صورتی که پاداش پرداختی به کارکنان بر حسب میزان کارایی ایشان تعیین شده باشد، هزینه پاداش متناسب با کار فوق‌العاده انجام شده، قابل قبول خواهد بود؛ لیکن پرداخت پاداش بر پایه درصدی از کمک‌های جذب شده یا وجوه مازاد، قابل قبول نمی‌باشد.

آن قسمت از کمک‌ها و هدایای دریافتی نقدی و غیر نقدی که در دوره مالی تحصیل، به مصرف نرسیده باشد، پس از انقضای آن دوره مالی نیز قابل صرف در امور مذکور در بند (ح) ماده (139) ق. م. م خواهد بود. بدیهی است در هر زمان که این کمک‌ها به مصرف اموری خارج از موارد مصرح در بند «ح» ماده 139 قانون برسد، مالیات متعلقه باید برای عملکرد همان سال مصرف، مطابق قانون محاسبه و مطالبه شود.

ادارات کل مکلفند تا پایان فروردین ماه هر سال فهرست مؤسسات خیریه فعال در محدوده اداره کل را به دفتر حساب‌های مالیاتی ارسال نمایند. دفتر موصوف باید تا پایان اردیبهشت ماه هر سال تعداد حساب‌های ریالی و ارزی مفتوح به نام هر مؤسسه خیریه را به تفکیک حساب‌های راکد و فعال و نوع حساب از بانک مرکزی استعلام و نتیجه را تا پایان تیر ماه به ادارات کل مربوط اعلام نماید.

ادارات کل موظفند حداکثر 15 روز پس از وصول پاسخ، اطلاعات را به ناظر مربوط ارجاع و یک نسخه از آن را نیز برای اداره امور مالیاتی ذی‌ربط ارسال نمایند.

این دستورالعمل در 29 ماده توسط معاونت مالیات‌های مستقیم تنظیم و در اجرای بند (ط) ماده (139) قانون مالیات‌های مستقیم به تصویب رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور رسیده است. رعایت مفاد این دستورالعمل و پیوست‌های آن از تاریخ ابلاغ برای کلیه واحدهای تابعه سازمان و مؤدیان مالیاتی الزامی و مسئولیت نظارت بر حسن اجرای آن بر عهده دادستانی انتظامی مالیاتی خواهد بود.

---

1- دارایی‌هایی که احتمال خطر کاهش ارزش آن ناچیز بوده و به آسانی و بدون تأخیر (و بدون نیاز به هماهنگی و اطلاع قبلی) قابل تبدیل به مبلغ معینی وجه نقد باشند.