مورخ: 1395/12/28
شماره: 017/440/ب/95
سایر قوانین
ابلاغ ثبت‌های حسابداری اوراق اختیار معامله (خرید/فروش) کالا
مخاطبین:
کلیه شرکت‌ها و نهادهای مالی ثبت شده نزد سازمان بورس و اوراق بهادار و شرکت‌های فرعی و وابسته آن‌ها
کلیه حسابرسان معتمد سازمان بورس و اوراق بهادار

با سلام و احترام؛
همان‌گونه که مستحضر هستید طبق «دستورالعمل اجرایی معاملات قرارداد اختیار معامله در شرکت بورس کالای ایران» (مصوب مورخ 06/02/1393 هیأت‌مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار و اصلاحیه مورخ 17/09/1395)، «اوراق بهاداری است که به موجب آن فروشنده اوراق متعهد می‌شود در صورت درخواست خریدار، تعداد مشخصی از دارایی پایه را به قیمت اعمال معامله کند. خریدار اوراق می‌تواند در زمان یا زمان‌های معینی در آینده طبق قرارداد، معامله را انجام دهد. فروشنده اوراق اختیار معامله در قبال این تعهد، مبلغ معینی از خریدار اوراق دریافت می‌کند. برای جلوگیری از امتناع فروشنده اوراق از انجام قرارداد، فروشنده ضمن قرارداد متعهد می‌شود مبلغی را به عنوان وجه تضمین نزد کارگزار بورس یا اتاق پایاپای قرار دهد و متناسب با تغییرات قیمت اوراق اختیار معامله، آن را تعدیل کند. هر یک از خریدار و فروشنده می‌توانند در مقابل مبلغی معین، اختیار یا تعهد خود را به شخص ثالثی واگذار کنند که وی جایگزین آن‌ها خواهد بود. اوراق اختیار معامله می‌تواند به صورت اختیار فروش یا خرید باشد.»
با توجه به اجرایی شدن معاملات اوراق اختیار معامله کالا در بازار سرمایه و به منظور شناسایی رویدادهای مالی طبق استانداردهای حسابداری، «ثبت‌های حسابداری اوراق اختیار معامله (خرید/فروش) کالا» به شرح پیوست ابلاغ می‌گردد که از تاریخ این ابلاغیه لازم‌الاجراست.
سعید محمدعلی‌زاده
مدیریت نظارت بر ناشران سازمان بورس و اوراق بهادار



ثبت‌های حسابداری اوراق اختیار معامله (خرید/فروش) کالا
1- ثبت‌های حسابداری اوراق اختیار خرید کالا در دفاتر فروشنده و خریدار
نکات قابل توجه
- فروشنده اوراق اختیار خرید کالا: «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» متعهد می‌شود در صورت درخواست «خریدار اوراق اختیار خرید کالا»، در زمان یا زمان‌های معینی در آینده طبق قرارداد، مقدار مشخصی از کالا را به قیمت اعمال به «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» واگذار کند.
- خریدار اوراق اختیار خرید کالا: «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» می‌تواند (اختیار دارد) در زمان یا زمان‌های معینی در آینده طبق قرارداد، مقدار مشخصی از کالا را به قیمت اعمال از «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا»، خریداری کند.
- تسویه فیزیکی: تسویه قرارداد اختیار خرید کالای اعمال شده شامل تحویل کالا توسط «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» به قیمت اعمال به «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» و پرداخت ارزش اعمال قرارداد اختیار خرید کالا توسط «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» است.
- تسویه نقدی: تسویه قرارداد اختیار خرید کالا در حالتی که «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» (دارنده موقعیت باز)، پس از اعمال، تعهدات موضوع قرارداد را ایفا نکند. در این حالت مابه‌التفاوت ارزش اعمال قرارداد اختیار خرید کالا و ارزش بازار دارایی پایه قرارداد اختیار خرید کالا از طرف «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» به حساب «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» واریز می‌شود.
- فروشنده اوراق اختیار خرید کالا، الزامی به دارا بودن کالا هنگام فروش این اوراق و در طی دوره قرارداد را ندارد.
- کارمزد معاملات برای فروشنده اوراق، هزینه دوره و برای خریدار اوراق، جزء بهای تمام شده سرمایه‌گذاری منظور می‌شود.
مثال 1-1
- شرکتی در تاریخ 01/11/1394 اقدام به فروش 1 ورقه «اوراق اختیار خرید کالا» برای 1 کیلوگرم گندم (دارایی پایه) با قیمت اعمال 000ر2 ریال برای هر کیلوگرم گندم و با سررسید 6 ماه نموده است. این اوراق صرفاً در تاریخ سررسید قابل اعمال است.
- «سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا» در دفاتر «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» به صورت سرمایه‌گذاری جاری سریع‌المعامله در بازار تلقی شده و در تاریخ گزارشگری به ارزش بازار ارزشیابی می‌شود.
- «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» گندم را در اختیار نداشته و در سررسید، در صورت تسویه فیزیکی، گندم را از بازار خریداری و به «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» تحویل می‌دهد.
- ثبت‌های مربوط به پرداخت وجه تضمین و کارمزد در این مثال‌ها ارائه نشده است.
- سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار معامله با هدف مصون‌سازی صورت نگرفته است.
- قیمت بازار هر کیلوگرم گندم و هر ورقه اختیار خرید کالا به شرح زیر است:

قیمت بازار هر کیلوگرم گندمقیمت بازار هر ورقه اختیار خرید گندم
01/11/1394 (تاریخ قرارداد)000ر250
29/12/1394 (تاریخ گزارشگری)800ر148
31/03/1395 (تاریخ گزارشگری)150ر252
31/04/1395 (تاریخ سررسید) - اعمال055ر255
31/04/1395 (تاریخ سررسید) - عدم اعمال950ر1صفر

ثبت‌های حسابداری اوراق اختیار خرید کالا
شرحفروشنده اوراق اختیار خرید کالاخریدار اوراق اختیار خرید کالا
01/11/1394
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 000ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 50
بانک50سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا50
بدهی اختیار خرید کالا50بانک50
29/12/1394
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 800ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 48
بدهی اختیار خرید کالا [1]2سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا2
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا2سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا2
31/03/1395
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 150ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 52
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا4سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا4
بدهی اختیار خرید کالا 14سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا4
31/04/1395- حالت اول: تسویه فیزیکی
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 055ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 55
بانک185ر2سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا3
بدهی اختیار خرید کالا52سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا3
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا [2]3موجودی کالا - گندم055ر2
مالیات و عوارض پرداختنی - ارزش افزوده185مالیات و عوارض دریافتنی - ارزش افزوده185
فروش [3]055ر2سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا55
بهای تمام شده فروش055ر2بانک185ر2
موجودی کالا - گندم055ر2
31/04/1395- حالت دوم: تسویه نقدی
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 055ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 55
بدهی اختیار خرید کالا52سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا3
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا 23سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید3
بانک55بانک55
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا55
31/04/1395- حالت سوم: عدم اعمال
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 950ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید صفر
بدهی اختیار خرید کالا52سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا52
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا52سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار خرید کالا52

مثال 2-1
مفروضات مثال 1-1 در نظر گرفته شود و فرض شود «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا»، 1 کیلوگرم گندم را در اختیار داشته و در سررسید، در صورت تسویه فیزیکی، گندم را به «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» تحویل می‌دهد. موجودی گندم در دفاتر «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» در تاریخ گزارشگری به اقل بهای تمام شده و خالص ارزش فروش ارزشیابی می‌شود. ثبت‌های مربوط به «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» به شرح زیر خواهد بود و ثبت‌های مربوط به «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» مشابه مثال 1-1 می‌باشد. مبلغ دفتری هر کیلوگرم گندم در دفاتر «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» در تاریخ 29/12/1394 برابر 900ر1 ریال می‌باشد که تا تاریخ مذکور کاهش ارزشی برای موجودی گندم شناسایی نشده است.

شرحفروشنده اوراق اختیار خرید کالا
01/11/1394
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 000ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 50
بانک50
بدهی اختیار خرید کالا50
29/12/1394
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 800ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 48
بدهی اختیار خرید کالا2
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا2
هزینه کاهش ارزش موجودی کالا - گندم100
ذخیره کاهش ارزش موجودی کالا - گندم100
31/03/1395
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 150ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 52
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا4
بدهی اختیار خرید کالا4
ذخیره کاهش ارزش موجودی کالا - گندم100
درآمد بازگشت کاهش ارزش موجودی کالا - گندم100
31/04/1395- حالت اول: تسویه فیزیکی
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 055ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 55
بانک185ر2
بدهی اختیار خرید کالا52
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا3
مالیات و عوارض پرداختنی - ارزش افزوده185
فروش055ر2
بهای تمام شده فروش900ر1
موجودی کالا - گندم900ر1
31/04/1395- حالت دوم: تسویه نقدی
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 055ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید 55
بدهی اختیار خرید کالا52
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا3
بانک55
31/04/1395- حالت سوم: عدم اعمال
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 950ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار خرید صفر
بدهی اختیار خرید کالا52
سود (زیان) ناشی از اختیار خرید کالا52

2- ثبت‌های حسابداری اوراق اختیار فروش کالا در دفاتر فروشنده و خریدار
نکات قابل توجه
- فروشنده اوراق اختیار فروش کالا: «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» متعهد می‌شود در صورت درخواست «خریدار اوراق اختیار فروش کالا»، در زمان یا زمان‌های معینی در آینده طبق قرارداد، مقدار مشخصی از کالا را به قیمت اعمال از «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» خریداری کند.
- خریدار اوراق اختیار فروش کالا: «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» می‌تواند (اختیار دارد) در زمان یا زمان‌های معینی در آینده طبق قرارداد، مقدار مشخصی از کالا را به قیمت اعمال به «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا»، واگذار کند.
- تسویه فیزیکی: تسویه قرارداد اختیار فروش کالای اعمال شده شامل تحویل کالا توسط «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» به قیمت اعمال به «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» و پرداخت ارزش اعمال قرارداد اختیار فروش کالا توسط «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» است.
- تسویه نقدی: تسویه قرارداد اختیار فروش کالا در حالتی که «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» (دارنده موقعیت باز)، پس از اعمال، تعهدات موضوع قرارداد را ایفا نکند. در این حالت مابه‌التفاوت ارزش اعمال قرارداد اختیار فروش کالا و ارزش بازار دارایی پایه قرارداد اختیار فروش کالا از طرف «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» به حساب «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» واریز می‌شود.
- خریدار اوراق اختیار فروش کالا، الزامی به دارا بودن کالا هنگام خرید این اوراق و در طی دوره قرارداد ندارد.
- کارمزد معاملات برای فروشنده اوراق، هزینه دوره و برای خریدار اوراق، جزء بهای تمام شده سرمایه‌گذاری منظور می‌شود.
مثال 1-2
- شرکتی در تاریخ 01/11/1394 اقدام به فروش 1 ورقه «اوراق اختیار فروش کالا» برای 1 کیلوگرم گندم (دارایی پایه) با قیمت اعمال 000ر2 ریال و با سررسید 6 ماه نموده است. این اوراق صرفاً در تاریخ سررسید قابل اعمال است.
- «سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا» در دفاتر «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» به صورت سرمایه‌گذاری جاری سریع‌المعامله در بازار تلقی شده و در تاریخ گزارشگری به ارزش بازار ارزشیابی می‌شود.
- «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» گندم را در اختیار نداشته و در سررسید، در صورت تسویه فیزیکی، گندم را از بازار خریداری و به «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» واگذار می‌کند.
- ثبت‌های مربوط به پرداخت وجه تضمین و کارمزد در این مثال‌ها ارائه نشده است.
- سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار معامله با هدف مصون‌سازی صورت نگرفته است.
- قیمت بازار هر کیلوگرم گندم و هر ورقه اختیار فروش کالا به شرح زیر است:

قیمت بازار هر کیلوگرم گندمقیمت بازار هر ورقه اختیار فروش گندم
01/11/1394 (تاریخ قرارداد)000ر250
29/12/1394 (تاریخ گزارشگری)100ر248
31/03/1395 (تاریخ گزارشگری)700ر152
31/04/1395 (تاریخ سررسید) - اعمال945ر155
31/04/1395 (تاریخ سررسید) - عدم اعمال200ر2صفر

ثبت‌های حسابداری اوراق اختیار فروش کالا
شرحفروشنده اوراق اختیار فروش کالاخریدار اوراق اختیار فروش کالا
01/11/1394
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 000ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 50
بانک50سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا50
بدهی اختیار فروش کالا50بانک50
29/12/1394
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 100ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 48
بدهی اختیار فروش کالا [4]2سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا2
سود (زیان) ناشی از اختیار فروش کالا2سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا2
31/03/1395
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 700ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 52
سود (زیان) ناشی از اختیار فروش کالا4سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش4
بدهی اختیار فروش کالا 14سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا4
31/04/1395- حالت اول: تسویه فیزیکی
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 945ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 55
موجودی کالا - گندم945ر1سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا3
بدهی اختیار فروش کالا52سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا3
سود (زیان) ناشی از اختیار فروش کالا3بانک175ر2
مالیات و عوارض دریافتنی - ارزش افزوده175سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا55
بانک175ر2مالیات و عوارض پرداختنی - ارزش افزوده175
فروش [5]945ر1
بهای تمام شده فروش945ر1
موجودی کالا - گندم945ر1
31/04/1395- حالت دوم: تسویه نقدی
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 945ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 55
بدهی اختیار فروش کالا52سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا3
سود (زیان) ناشی از اختیار فروش کالا 23سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا3
بانک55بانک55
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا55
31/04/1395- حالت سوم: عدم اعمال
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 200ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش صفر
بدهی اختیار فروش کالا52سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا52
سود (زیان) ناشی از اختیار فروش کالا52سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا52

مثال 2-2
- مفروضات مثال 1-2 در نظر گرفته شود و فرض شود «خریدار اوراق اختیار فروش کالا»، 1 کیلوگرم گندم را در اختیار داشته و در سررسید، در صورت تسویه فیزیکی، گندم را به «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» واگذار می‌کند. موجودی گندم در دفاتر «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» در تاریخ گزارشگری به اقل بهای تمام شده و خالص ارزش فروش ارزشیابی می‌شود. ثبت‌های مربوط به «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» به شرح زیر خواهد بود و ثبت‌های مربوط به «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» مشابه مثال 1-2 می‌باشد. مبلغ دفتری هر کیلوگرم گندم در دفاتر «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» در تاریخ 29/12/1394 برابر 900ر1 ریال می‌باشد که تا تاریخ مذکور کاهش ارزشی برای موجودی گندم شناسایی نشده است.

شرحخریدار اوراق اختیار فروش کالا
01/11/1394
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 000ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 50
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا50
بانک50
29/12/1394
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 100ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 48
سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا2
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا2
31/03/1395
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 700ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 52
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا4
سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا4
هزینه کاهش ارزش موجودی کالا - گندم200
ذخیره کاهش ارزش موجودی کالا - گندم200
31/04/1395- حالت اول: تسویه فیزیکی
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 945ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 55
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا3
سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا3
بانک175ر2
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا55
مالیات و عوارض پرداختنی - ارزش افزوده175
فروش945ر1
بهای تمام شده فروش700ر1
ذخیره کاهش ارزش موجودی کالا - گندم200
موجودی کالا - گندم900ر1
31/04/1395- حالت دوم: تسویه نقدی
قیمت بازار هر کیلوگرم گندم 945ر1- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش 55
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا3
سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا3
بانک55
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا55
31/04/1395- حالت سوم: عدم اعمال
قیمت بازار هر کیلوگرم 200ر2- قیمت بازار هر ورقه اوراق اختیار فروش صفر
سود (زیان) سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا52
سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش کالا52


[1] در تاریخ گزارشگری، در صورتی که قیمت بازار اوراق اختیار خرید کالا کاهش داشته باشد، به همان میزان، از «بدهی اختیار خرید کالا» کسر و سود شناسایی و در صورت افزایش قیمت بازار اوراق اختیار خرید کالا، به همان میزان به «بدهی اختیار خرید کالا» اضافه و زیان شناسایی می‌شود. به عبارت دیگر حداکثر بدهی بابت اوراق اختیار خرید تا زمان سررسید برابر قیمت بازار آن است.
[2] در زمان تسویه اعم از فیزیکی یا نقدی، به میزان مابه‌التفاوت قیمت بازار گندم (055ر2) با قیمت اعمال به علاوه مانده بدهی اختیار خرید (052ر2)، زیان ناشی از اختیار خرید محاسبه می‌شود.
[3] «فروشنده اوراق اختیار خرید کالا» گندم را در اختیار نداشته و در سررسید، گندم را از بازار به قیمت هر کیلوگرم 055ر2 خریداری و به «خریدار اوراق اختیار خرید کالا» تحویل می‌دهد.
[4] در تاریخ گزارشگری، در صورتی که قیمت بازار اوراق اختیار فروش کالا کاهش داشته باشد، به همان میزان، از «بدهی اختیار فروش کالا» کسر و سود شناسایی و در صورت افزایش قیمت بازار اوراق اختیار فروش کالا، به همان میزان به «بدهی اختیار فروش کالا» اضافه و زیان شناسایی می‌شود. به عبارت دیگر حداکثر بدهی بابت اوراق اختیار فروش کالا تا زمان سررسید برابر قیمت بازار آن است.
[5] «خریدار اوراق اختیار فروش کالا» گندم را در اختیار نداشته و در سررسید، گندم را از بازار به قیمت هر سهم 945ر1 خریداری و به «فروشنده اوراق اختیار فروش کالا» واگذار می‌کند.
1
(0)