ابلاغ ثبت‌های حسابداری مصون‌سازی با استفاده از اختیار معامله سهام

مخاطبین:
کلیه شرکت‌ها و نهادهای مالی ثبت شده نزد سازمان بورس و اوراق بهادار و شرکت‌های فرعی و وابسته آن‌ها
کلیه حسابرسان معتمد سازمان بورس و اوراق بهادار

با سلام و احترام؛
همان‌گونه که مستحضر هستید طبق دستورالعمل «معاملات قرارداد اختیار معامله سهام در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران» (مصوب مورخ 13/12/1390 هیأت‌مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار و اصلاحیه مورخ 17/09/1395)، «قرارداد اختیار معامله، اوراق بهاداری است که به موجب آن فروشنده اوراق متعهد می‌شود در صورت درخواست خریدار، تعداد مشخصی از سهم پایه را به قیمت اعمال معامله یا در صورت توافق طرفین تسویه نقدی کند. خریدار اوراق می‌تواند در زمان یا زمان‌های معینی در آینده طبق قرارداد، معامله را انجام دهد. فروشنده اوراق اختیار معامله در قبال این تعهد، مبلغ معینی از خریدار اوراق دریافت می‌کند. برای جلوگیری از امتناع فروشنده اوراق از انجام قرارداد، فروشنده ضمن قرارداد متعهد می‌شود مبلغی را به عنوان وجه تضمین نزد کارگزار بورس یا اتاق پایاپای قرار دهد و متناسب با تغییرات قیمت اوراق اختیار معامله، آن را تعدیل کند. هر یک از خریدار و فروشنده می‌توانند در مقابل مبلغی معین، اختیار یا تعهد خود را به شخص ثالثی واگذار کنند که وی جایگزین آن‌ها خواهد بود. اوراق اختیار معامله می‌تواند به صورت اختیار فروش یا خرید باشد.»

با توجه به اجرایی شدن معاملات اوراق اختیار معامله سهام در بازار سرمایه و به منظور شناسایی رویدادهای مالی طبق استانداردهای حسابداری، «ثبت‌های حسابداری مصون‌سازی با استفاده از اختیار معامله سهام» به شرح پیوست ابلاغ می‌گردد که از تاریخ این ابلاغیه لازم‌الاجراست.

شایان ذکر است «ثبت‌های حسابداری اوراق اختیار معامله (خرید/فروش) سهام» قبلاً طی ابلاغیه شماره 013/440/ب/95 مورخ 16/12/1395 (با شماره پیگیری 334745 در سامانه کدال) ابلاغ شده است.

طبق استاندارد حسابداری 15 (تجدیدنظر شده 1392) با عنوان «سرمایه‌گذاری‌ها»:

1- مصون‌سازی: به اقداماتی اطلاق می‌شود که به منظور کاهش یا جبران ریسک ناشی از تغییرات در ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی مربوط به یک قلم خاص انجام می‌گیرد.

2- مصون‌سازی ارزش منصفانه: عبارت است از مصون‌سازی ریسک تغییر ارزش منصفانه یک دارایی یا بدهی شناسایی شده یا یک تعهد قطعی شناسایی نشده یا بخش مشخصی از آن دارایی، بدهی یا تعهد قطعی که قابل انتساب به ریسک خاصی باشد و بتواند بر سود یا زیان اثر بگذارد.

3- مصون‌سازی جریان نقدی: مصون‌سازی ریسک تغییرپذیری جریان‌های نقدی که:

الف - قابل انتساب به ریسک خاصی در ارتباط با دارایی یا بدهی شناسایی شده (نظیر تمام یا بخشی از پرداخت‌های آتی سود تضمین شده مربوط به بدهی با نرخ متغیر) یا معامله آتی بسیار محتمل، باشد، و

ب - بتواند بر سود یا زیان اثر بگذارد.

4- ابزار مصون‌سازی: اوراق مشتقه‌ای که در نظر گرفته می‌شود تا ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی آن، تغییرات در ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی اقلامی که برای مصون شدن در نظر گرفته شده است را جبران نماید، ابزار مصون‌سازی نامیده می‌شود.

5- اقلام مصون شده: دارایی، بدهی، تعهد قطعی، معامله پیش‌بینی شده بسیار محتمل یا خالص سرمایه‌گذاری در عملیات خارجی که الف: واحد تجاری را با ریسک تغییرات ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی آتی مواجه می‌کند و ب: برای مصون شدن در نظر گرفته شده است، اقلام مصون شده نامیده می‌شود.

6- رابطه مصون‌سازی: یک رابطه مصون‌سازی تنها در صورتی واجد شرایط حسابداری مصون‌سازی است که تمام شرایط زیر را احراز کند:

1-6- در شروع مصون‌سازی، رابطه مصون‌سازی، هدف و استراتژی مدیریت ریسک واحد تجاری برای اجرای مصون‌سازی، به طور رسمی طراحی و مستندسازی شده باشد. این مستندسازی باید شامل مشخص نمودن ابزار مصون‌سازی، قلم یا معامله مصون شده، ماهیت ریسکی که قرار است مصون شود و چگونگی ارزیابی اثربخشی ابزار مصون‌ساز برای جبران ریسک تغییر ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی قلم مصون شده قابل انتساب به ریسک مصون شده باشد.

2-6- انتظار رود که مصون‌سازی تا حد زیادی در جبران تغییرات در ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی قابل انتساب به ریسک مصون شده، هماهنگ با استراتژی مدیریت ریسک که در ابتدا برای آن رابطه مصون‌سازی خاص مستند شده است، اثربخش باشد.

3-6- در مصون‌سازی جریان نقدی، معامله آتی که برای مصون‌سازی در نظر گرفته شده است باید بسیار محتمل بوده و دربرگیرنده ریسک تغییرات جریان‌های نقدی باشد که در نهایت می‌تواند بر سود یا زیان اثر بگذارد.

4-6- اثربخشی مصون‌سازی بتواند به طور اتکاپذیر اندازه‌گیری شود. به عبارت دیگر، ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی قلم مصون شده قابل انتساب به ریسک مصون شده و ارزش منصفانه ابزار مصون‌ساز بتواند به طور اتکاپذیر اندازه‌گیری شود.

5-6- مصون‌سازی به صورت مستمر ارزیابی شود و اثربخشی مصون‌سازی در تمام دوره‌های گزارشگری مالی مورد نظر برای مصون‌سازی، مشخص گردد.

7- اثربخشی مصون‌سازی:

2-7- آن میزان از تغییرات در ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی اقلام مصون شده که قابل انتساب به ریسک مصون شده است و با تغییرات در ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی ابزار مصون‌ساز جبران می‌شود، اثربخشی مصون‌سازی نامیده می‌شود.

3-7- مصون‌سازی در صورت احراز هر دو شرط زیر، اثربخش تلقی می‌شود:

الف. در شروع مصون‌سازی و دوره‌های بعدی، انتظار رود که مصون‌سازی در جبران تغییرات در ارزش منصفانه یا جریان‌های نقدی قابل انتساب به ریسک مصون شده طی دوره‌ای که برای آن مصون‌سازی پیش‌بینی شده است، به میزان زیادی اثربخش باشد. چنین انتظاری به روش‌های مختلفی قابل اثبات می‌باشد، از جمله مقایسه تغییرات گذشته در ارزش منصفانه یا جریان نقدی قلم مصون شده که قابل انتساب به ریسک مصون شده می‌باشد، با تغییرات در ارزش منصفانه یا جریان نقدی ابزار مصون‌ساز یا از طریق اثبات وجود ضریب همبستگی آماری بالا بین ارزش منصفانه یا جریان نقدی قلم مصون شده و ابزار مصون‌ساز.

ب. نتایج واقعی مصون‌سازی در محدوده 80 تا 125 درصد باشد. برای مثال، در صورتی که عملکرد واقعی به گونه‌ای باشد که زیان ابزار مصون‌ساز 120 واحد و سود قلم مصون شده 100 واحد باشد، اثربخشی می‌تواند از طریق 100/120 (120 درصد) یا 120/100 (83 درصد) اندازه‌گیری شود.

4-7- اثربخشی حداقل در زمان تهیه صورت‌های مالی سالیانه یا میان دوره‌ای توسط واحد تجاری، مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

5-7- این استاندارد یک روش واحد برای ارزیابی اثربخشی مصون‌سازی مشخص نمی‌کند. روش انتخاب شده برای ارزیابی اثربخشی مصون‌سازی توسط واحد تجاری، بستگی به استراتژی مدیریت ریسک واحد تجاری دارد. برای مثال، در صورتی که استراتژی مدیریت ریسک واحد تجاری، تعدیل دوره‌ای مبلغ ابزار مصون‌ساز برای انعکاس تغییرات در قلم مصون شده باشد، واحد تجاری باید اثبات نماید که مصون‌سازی برای دوره مورد نظر به میزان زیادی اثربخش می‌باشد، تا زمانی که مبلغ ابزار مصون‌ساز بعداً تعدیل گردد. در برخی موارد واحد تجاری روش‌های متفاوتی را برای انواع مختلف مصون‌سازی به کار می‌گیرد. مستندسازی استراتژی مصون‌سازی واحد تجاری شامل روش‌های واحد تجاری برای ارزیابی اثربخشی می‌باشد.

6-7- در صورتی که واحد تجاری اقدام به مصون‌سازی کمتر از صد درصد برای پوشش ریسک قلم مصون شده نماید، مثلاً 85 درصد، واحد تجاری باید اثربخشی را بر اساس تغییرات در 85 درصد ریسک مصون شده ارزیابی کند.

7-7- در صورتی که شرایط اصلی ابزار مصون‌ساز و قلم مصون شده یکسان باشد، تغییرات در ارزش منصفانه یا جریان نقدینگی قابل انتساب به ریسک مصون شده به احتمال زیاد به طور کامل یکدیگر را پوشش می‌دهند.

8-7- برای واجد شرایط بودن حسابداری مصون‌سازی، مصون‌سازی باید مربوط به یک ریسک شناسایی شده مشخص باشد و صرفاً مربوط به ریسک‌های تجاری عمومی واحد تجاری نباشد و باید در نهایت سود یا زیان واحد تجاری را تحت تأثیر قرار دهد.

8- اندازه‌گیری سرمایه‌گذاری‌ها

1-8- افزایش یا کاهش در مبلغ دفتری سرمایه‌گذاری‌های سریع‌المعامله شامل سرمایه‌گذاری در اوراق مشتقه که به عنوان دارایی جاری نگهداری می‌شود، باید در صورت سود و زیان شناسایی گردد مگر در مواردی که سرمایه‌گذاری در اوراق مشتقه با هدف مصون‌سازی جریان نقدی انجام شده باشد.

2-8- تغییرات در ارزش بازار سرمایه‌گذاری در اوراق مشتقه که با هدف مصون‌سازی جریان نقدی صورت می‌پذیرد، باید به شرح زیر شناسایی شود:

الف - بخشی از سود یا زیان اوراق مشتقه که در مصون‌سازی، اثربخش تشخیص داده شده است، باید در صورت سود و زیان جامع شناسایی شود.

ب - بخش غیر اثربخش سود یا زیان اوراق مشتقه باید در صورت سود و زیان دوره شناسایی شود.

3-8- چنانچه در مصون‌سازی ارزش منصفانه، قلم مصون شده به بهای تمام شده اندازه‌گیری می‌شود، باید سود یا زیان قابل انتساب به ریسک مصون شده در صورت سود و زیان شناسایی و مبلغ دفتری قلم مصون شده به همان میزان تعدیل گردد.

4-8- در صورتی که مصون‌سازی جریان نقدی، متعاقباً به شناخت یک دارایی مالی یا یک بدهی مالی منجر شود، سود یا زیان مربوط که در صورت سود و زیان جامع شناسایی شده بود، باید در همان دوره یا دوره‌هایی که دارایی تحصیل شده یا بدهی تقبل شده بر سود یا زیان اثر می‌گذارد (مانند دوره‌هایی که درآمد مالی یا هزینه مالی شناسایی می‌شود) به سود (زیان) انباشته منتقل شود. با این حال، اگر واحد تجاری انتظار داشته باشد تمام یا بخشی از زیانی که در صورت سود و زیان جامع شناسایی شده است، طی یک یا چند دوره آتی بازیافت نشود، باید مبلغی را که انتظار بازیافت آن را ندارد به سود (زیان) انباشته منتقل کند.

1- اختیار معامله سهام در 2 حالت می‌تواند برای خریدار آن به عنوان ابزار مصون‌سازی باشد:

الف - خرید اوراق اختیار فروش سهام با هدف مصون‌سازی ارزش منصفانه و کاهش تغییرپذیری قیمت فروش سهام در برابر نوسانات نامساعد قیمت سهام در آینده است. به عبارت دیگر، خریدار، سهام شرکتی را در اختیار داشته و برای مصون‌سازی ارزش منصفانه فروش آن در آینده، اقدام به خرید اوراق اختیار فروش سهام می‌کند.

ب - خرید اوراق اختیار خرید با هدف مصون‌سازی جریان نقدی و کاهش تغییرپذیری جریان‌های نقدی خرید پیش‌بینی شده سهام در آینده است. به عبارت دیگر، خریدار، قصد خرید سهام شرکتی را در آینده داشته و برای مصون‌سازی جریان نقدی خرید آن در آینده، اقدام به خرید اوراق اختیار خرید سهام می‌کند.

2- اختیار معامله سهام معمولاً برای فروشنده آن به عنوان ابزار مصون‌سازی محسوب نمی‌شود.

شرکت «الف» در 01/09/1394 اقدام به خرید 000ر10 سهم شرکت «ب» به قیمت هر سهم 000ر10 ریال نموده است. شرکت «الف» در تاریخ 01/09/1394، به منظور حفظ سرمایه‌گذاری از کاهش در قیمت سهام شرکت «ب»، با خرید اوراق اختیار فروش برای 000ر10 سهم شرکت «ب» با قیمت اعمال 000ر9 ریال و به تاریخ سررسید 31/02/1395، اقدام به مصون‌سازی می‌کند. سرمایه‌گذاری در سهام شرکت «ب» و سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش سهام، به صورت سرمایه‌گذاری جاری سریع‌المعامله در بازار تلقی شده و در تاریخ گزارشگری به خالص ارزش فروش ارزشیابی می‌شود. قیمت بازار هر سهم شرکت «ب» و هر ورقه اختیار فروش سهام شرکت «ب» به شرح زیر است:

با توجه به اینکه شرکت «الف» اقدام به مصون‌سازی ارزش منصفانه سرمایه‌گذاری در سهام شرکت «ب» نموده است، مستندسازی مصون‌سازی، به شرح زیر می‌باشد:

1- هدف مدیریت ریسک و استراتژی مصون‌سازی: هدف مصون‌سازی، کاهش تغییرپذیری قیمت فروش 000ر10 سهم شرکت «ب» در برابر نوسانات نامساعد قیمت سهام (کمتر از 000ر9 ریال) در آینده است. این هدف با استراتژی مدیریت ریسک برای کاهش نوسان در صورت سود یا زیان سازگار است. انتظار می‌رود که تغییرات در ارزش منصفانه اوراق اختیار فروش، در جبران تغییرات در ارزش منصفانه سهام شرکت «ب»، اثربخش باشد.

2- نوع مصون‌سازی: مصون‌سازی ارزش منصفانه

3- ریسک مصون شده: ریسک مربوط به قیمت سهام شرکت «ب»

4- ابزار مصون‌سازی: قرارداد اختیار فروش 000ر10 سهم شرکت «ب» به قیمت هر سهم 000ر9 ریال

5- قلم مصون شده: 000ر10 سهم شرکت «ب»

6- برآورد اثربخشی مصون‌سازی: در ابتدا ارزش ذاتی ابزار مصون‌ساز (اختیار معامله) با استفاده از مدل‌های مختلف ارزش‌گذاری پیش‌بینی می‌شود. اثربخشی در تاریخ‌های گزارشگری و با استفاده از روش تهاتر پولی دوره به دوره یا انباشته انجام می‌شود. در این روش تغییر دوره‌ای/انباشته در ارزش ذاتی برآوردی ابزار مصون‌ساز با تغییر دوره‌ای/انباشته در ارزش ذاتی واقعی آن مقایسه می‌شود. در صورتی که نتایج مقایسه در دامنه 80 تا 125 درصد باشد، اثربخشی بالایی وجود دارد.

ارزش ذاتی اختیار معامله از طریق تفاوت بین قیمت بازار سهم و قیمت اعمال به دست می‌آید. اثربخشی تنها در طی دوره‌هایی که در آن، اختیار، ارزش ذاتی دارد، ارزیابی می‌شود. تغییر در ارزش زمانی اختیار، از ارزیابی اثربخشی خارج و مستقیماً در صورت سود و زیان شناسایی می‌گردد.

با توجه به پیش‌بینی کاهش قیمت سهام شرکت «ب» در طی 6 ماه آتی، ارزش ذاتی برآوردی اوراق اختیار فروش سهام شرکت «ب» به شرح زیر است:

نتایج آزمون در دامنه 80 تا 125 درصد قرار دارد. بنابراین، در هر یک از تاریخ‌های فوق اثربخشی بالایی وجود دارد. از آنجایی که ارزش زمانی در رابطه مصون‌سازی در نظر گرفته نمی‌شود، تغییر آن به عنوان بخش غیر اثربخش شناسایی می‌شود.

شرکت «الف» در 01/09/1394، قصد خرید 000ر10 سهم شرکت «ب» در تاریخ 31/02/1395 را با قیمت رایج در آن تاریخ را دارد. شرکت «الف» در مورد افزایش قیمت سهام شرکت «ب» نگران است. بنابراین، اقدام به خرید اختیار خرید برای 000ر10 سهم شرکت «ب» در تاریخ 01/09/1394 با قیمت اعمال 000ر20 ریال و به تاریخ سررسید 31/02/1395 نموده است. سرمایه‌گذاری در اوراق اختیار فروش سهام، به صورت سرمایه‌گذاری جاری سریع‌المعامله در بازار تلقی شده و در تاریخ گزارشگری به خالص ارزش فروش ارزشیابی می‌شود. قیمت بازار هر سهم شرکت «ب» و هر ورقه اختیار خرید سهام شرکت «ب» به شرح زیر است:

با توجه به اینکه شرکت «الف» اقدام به مصون‌سازی جریان نقدی خرید پیش‌بینی شده سهام شرکت «ب» نموده است، مستندسازی مصون‌سازی، به شرح زیر می‌باشد:

1- هدف مدیریت ریسک و استراتژی مصون‌سازی: هدف مصون‌سازی، کاهش تغییرپذیری جریان‌های نقدی خرید پیش‌بینی شده 000ر10 سهم شرکت «ب» در آینده است. انتظار می‌رود که تغییرات در جریان‌های نقدی اوراق اختیار، در جبران تغییرات در جریان‌های نقدی مورد انتظار معامله خرید آتی که به دلیل تغییرات قیمت خرید سهام شرکت «ب» رخ می‌دهد، اثربخش باشد.

2- نوع مصون‌سازی: مصون‌سازی جریان نقدی

3- ریسک مصون شده: تغییر در جریان نقدی مورد انتظار برای خرید سهام شرکت «ب»

4- ابزار مصون‌سازی: قرارداد اختیار خرید 000ر10 سهم شرکت «ب» به قیمت هر سهم 000ر20 ریال

5- قلم مصون شده: خرید پیش‌بینی شده 000ر10 سهم شرکت «ب» در تاریخ 31/02/1395

6- برآورد اثربخشی مصون‌سازی: در ابتدا ارزش ذاتی ابزار مصون‌ساز (اختیار معامله) با استفاده از مدل‌های مختلف ارزش‌گذاری پیش‌بینی می‌شود. اثربخشی در تاریخ‌های گزارشگری و با استفاده از روش تهاتر پولی دوره به دوره یا انباشته انجام می‌شود. در این روش تغییر دوره‌ای/انباشته در ارزش ذاتی برآوردی ابزار مصون‌ساز با تغییر دوره‌ای/انباشته در ارزش ذاتی واقعی آن مقایسه می‌شود. در صورتی که نتایج مقایسه در دامنه 80 تا 125 درصد باشد، اثربخشی بالایی وجود دارد.

ارزش ذاتی اختیار معامله از طریق تفاوت بین قیمت بازار سهم و قیمت اعمال به دست می‌آید. اثربخشی تنها در طی دوره‌هایی که در آن، اختیار، ارزش ذاتی دارد، ارزیابی می‌شود. تغییر در ارزش زمانی اختیار، از ارزیابی اثربخشی خارج و مستقیماً در صورت سود و زیان شناسایی می‌گردد.

با توجه به پیش‌بینی افزایش قیمت سهام شرکت «ب» در طی 6 ماه آتی، ارزش ذاتی برآوردی اوراق اختیار خرید سهام شرکت «ب» به شرح زیر است:

نتایج آزمون در دامنه 80 تا 125 درصد قرار دارد. بنابراین، در هر یک از تاریخ‌های فوق اثربخشی بالایی وجود دارد. از آنجایی که ارزش زمانی در رابطه مصون‌سازی در نظر گرفته نمی‌شود، تغییر آن به عنوان بخش غیر اثربخش شناسایی می‌شود.

[2] تغییر در ارزش منصفانه اوراق اختیار معامله فروش که برابر جمع تغییر در ارزش ذاتی (بخش اثربخش) و تغییر در ارزش زمانی (بخش غیر اثربخش) آن است. 000ر000ر9=(000ر000ر1-) +(000ر000ر100+)

[3] سرمایه‌گذاری در سهام شرکت «ب» در تاریخ 31/02/1395 مبلغ 000ر000ر20 ریال کاهش ارزش داشته است. در مقابل، ارزش ذاتی اوراق اختیار فروش، 000ر000ر20 ریال افزایش داشته است که نشان‌دهنده میزان اثربخش مصون‌سازی می‌باشد که به دلیل مصون‌سازی ارزش منصفانه در صورت سود و زیان گزارش می‌شود.

[4] 000ر000ر15=(000ر000ر5-) +(000ر000ر200+)

[5] 000ر000ر30=(000ر6-000ر9) *000ر10

[6] 000ر000ر90=000ر9*000ر1010

[7] تغییر در ارزش منصفانه اوراق اختیار معامله خرید که برابر جمع تغییر در ارزش ذاتی (بخش اثربخش) و تغییر در ارزش زمانی (بخش غیر اثربخش) آن است. 000ر000ر48=(000ر000ر2-) +(000ر000ر500+)

[8] ارزش زمانی اوراق اختیار خرید، 000ر000ر2 ریال کاهش داشته است که نشان‌دهنده میزان غیر اثربخش مصون‌سازی می‌باشد که به دلیل مصون‌سازی جریان نقدی در صورت سود و زیان گزارش می‌شود.

[9] ارزش ذاتی اوراق اختیار خرید، 000ر000ر50 ریال افزایش داشته است که نشان‌دهنده میزان اثربخش مصون‌سازی می‌باشد که به دلیل مصون‌سازی جریان نقدی در صورت سود و زیان جامع گزارش می‌شود.

[10] 000ر000ر27=(000ر000ر3-) +(000ر000ر300+)

[11] 000ر000ر80=(000ر20-000ر28) *000ر10

[12] 000ر000ر200=000ر20*000ر1010