ابلاغ فهرست رشته‌های مختلف صنایع دستی کشور همراه با تعاریف و ویژگی‌ها و طبقه‌بندی صنایع مذکور واصله از...

به پیوست تصاویر فهرست الفبایی رشته‌های مختلف صنایع دستی کشور همراه با تعاریف و ویژگی‌ها و طبقه‌بندی صنایع مذکور، واصله از سازمان صنایع دستی ایران به لحاظ ارتباط با ماده 142 قانون مالیات‌های مستقیم مصوب اسفند ماه 1366 مجلس شورای اسلامی و اصلاحیه بعدی آن، مصوب 7/2/1371 جهت اطلاع و اقدام لازم ارسال می‌گردد.

فهرست الفبایی رشته‌های مختلف صنایع دستی کشورالف:
ابریشم‌بافی، آینه‌دوزی، اجاق‌قراقی، اهرامی‌بافی
ب:
بامبوبافی، برک‌بافی، بافت پارچه‌های با الیاف پنبه‌ای، پشمی و غیره، برزنت‌بافی
پ:
پاپیه ماشه، پتوبافی، پولک‌دوزی، پلاس‌بافی (لته‌بافی)، پته‌دوزی، پوستین‌دوزی، پادری و کف‌پوش اتومبیل، پرده‌بافی، پیکرتراشی
ت:
تراش روی شیشه، ترمه‌بافی، تذهیب، تکمیلی، تخت کشی گیوه
ج و چ:
جواهرسازی، جاجیم‌بافی، چادرشب‌بافی، چیغ‌بافی، چارق‌دوزی، چاقوسازی، چادربافی، چوقابافی، چاپ باتیک، چاپ سیلک، چهل تکه‌دوزی (خاتمی دوزی)، چفیه‌بافی، چشمه‌دوزی، جنته‌بافی، چاپ شابلون
ح:
حصیربافی، حوله‌بافی
خ:
خاتم‌سازی، خراطی، خوس‌دوزی، خامه‌دوزی، خورجین‌بافی
د:
دست‌بافی، دارایی‌بافی، دلوچه‌سازی، ده‌یک‌دوزی
ر:
ریزه‌کاری چوب، روکاری، رندبافی
ز:
زری‌بافی، زینت‌آلات محلی، زیلوبافی
س:
سرامیک‌سازی، سفال‌سازی، سوزن‌دوزی، سبدبافی، سراجی، سنگ تراشی، سکه‌دوزی، سکمه‌دوزی، ساجیم‌بافی، سیاه چادربافی، ساخت و قلم‌زنی مصنوعات فلزی، سجاده‌بافی، سوخت روی چوب، سوخت روی چرم، سراندازبافی
ش:
شیشه‌گری، شمدبافی، شال‌بافی، شعربافی، شک‌بافی، شیریکی‌پیچ‌بافی
ص:
صنایع دستی دریایی
ط:
طلاکوبی روی فولاد
ظ:
ظریف‌دوزی
ع:
عروسک‌سازی، عریض‌بافی، عبابافی، علامت‌سازی
ق:
قلاب‌دوزی، قلاب‌بافی، قرقره‌بافی، قلم‌کارسازی، قالی‌بافی، قیطان‌دوزی
ف:
فلزکاری، فیروزه تراشی، فیروزه کوبی
ک:
کلاه مالی، کاشی‌سازی، کاموابافی
گ:
گیوه‌دوزی، گل‌دوزی، گلابتون‌دوزی، گبه‌بافی، گلیم‌بافی، گرگوربافی، گره چینی
ل:
لباس‌های محلی
م:
محصولات بافتنی، منبتکاری چوب، ملیله‌سازی، ملیله‌دوزی، منگوله‌بافی، مینیاتورسازی، میناکاری، مشبک کاری (روی چوب)، مشبک کاری (روی فلز)، معرق چوب، معرق کاشی، مرواریدبافی، منجوق‌بافی، منجوق‌بافی، میل‌بافی، مقنعه‌بافی، محرق، محصولات تلفیقی **
ن:
نقاشی روی شیشه، نقاشی روی کدو، نازک کاری چوب، نقره‌سازی، نقاشی و خطاطی روی چوب، نقاشی روی چرم، نقاشی روی صدف، نمد مالی، نقده‌دوزی
ی:
یراق‌دوزی

الف - تعاریف صنایع دستی در دایره‌المعارف بریتانیکا و ضمن تعریف معانی واژه‌ای صنایع دستی آمده است که صنایع دستی به آن گروه از صنایع گفته می‌شود که مهارت، ذوق و بینش انسان در تولید آن نقش اساسی دارد و از دیدگاه استاد علی‌اکبر دهخدا صنایع دستی عبارت است از: «آنچه بادست ساخته می‌شود از پارچه و قالی ساخته‌های فلزی و غیره مقابل صنایع ماشینی» و استاد دکتر محمد معین را عقیده بر این است که «صنایع دستی شامل صنعت‌هایی که دست در آن دخیل است مانند پارچه‌بافی و قالی‌بافی می‌شود» به موجب تعریف دیگری «صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می‌شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام گرفته و در چهار چوب فرهنگ و بینش‌های فلسفی و ذوق و هنر انسان‌های هر منطقه با توجه به میراث‌های قومی آنان ساخته می‌شود». آخرین تعریفی که از صنایع دست و توسط گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران ارائه شده چنین است که صنایع دستی مجموعه‌ای از «هنر صنعت‌ها» اطلاق می‌شود که عمدتاً با استفاده از مواد اولیه بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی این‌گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه‌ای می‌باشد. با این همه از آنجا که تأثیر فوق‌العاده‌ای سنت‌ها و رسوم منطقه‌ای در صنایع دستی به خوبی قابل رؤیت است، تعریف مشخص و معینی به عنوان یک تعریف استاندارد از آنچه صنایع دستی نامیده می‌شود نمی‌توان به دست داد ولی با توجه به تعاریف فوق‌الذکر سایر تعاریفی که تا کنون در این زمینه عنوان شده می‌توان ویژگی‌های زیر را برای محصولات دست ساخته قائل شد:

ب - ویژگی‌های صنایع دستی:
1- انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید توسط دست و ابزار و وسایل دستی برای تولید هر یک از فرآورده‌های دستی مراحل متعددی طی می‌شود ولی انجام کلیه این مراحل به وسیله دست و ابزار و وسایل دستی الزامی نبوده و چنانچه تنها قسمتی از مراحل اساسی تولید به این طریق انجام شود محصول تولید شده با توجه به مواردی که در تعریف ذکر گردیده، صنایع دستی محسوب می‌گردد.
2- حضور مؤثر و خلاق انسان در تولید و شکل بخشیدن به محصولات ساخته شده و امکان ایجاد تنوع و پیاده کردن طرح‌های مختلف در مرحله ساخت این‌گونه فرآورده‌ها.
3- تأمین قسمت عمده مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی
4- داشتن بار فرهنگی (استفاده از طرح‌های اصیل، بومی، سنتی)
5- عدم همانندی و تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر
6- عدم نیاز به سرمایه‌گذاری زیاد در مقایسه با صنایع دیگر
7- دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با صنایع دیگر
8- قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و حتی در جوامع عشایری)
9- قابلیت استفاده تجربیات و رموز و فنون تولیدی به صورت سینه به سینه و همچنین طبق روش استاد و شاگردی

ج - طبق بندی صنایع دستی صنایع دستی کشورمان را می‌توان از جهات مختلف طبقه‌بندی نمود ولی از آنجا که روش و تکنیک تولید فرآورده‌های دستی یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز این صنعت می‌باشد لذا در این جا طبقه‌بندی عمدتاً بر مبنای روش و تکنیک ساخت این‌گونه محصولات به عمل آمده است:
1- بافت‌های داری: محصولاتی که به کمک دارهای افقی یا عمودی مستقر در زمین در زمان بافت تولید می‌شود بافت‌های داری محسوب می‌گردند مثل: قالی، گلیم، چنته، رویه پشتی و بعضی از انواع زیلو
2- دست‌بافی (نساجی سنتی) فرآورده‌هایی که با کمک دستگاه‌های بافندگی دو وردی چهار وردی، شش وردی، هشت وردی، و ژاکت دستی تولید می‌گردد، دست‌بافی محسوب می‌شود. نظیر جاجیم، ترمه‌دوزی، زری، شال و انواع پارچه‌های پنبه‌ای، پشمی و کرکی. از جمله خصوصیات این رشته از صنایع دستی این است که اولاً کلیه مراحل سه‌گانه بافندگی (ایجاد دهنه کار، پودگذاری و دفتین زدن) با حرکات دست و پا انجام می‌شود ثانیاً امکان استفاده از پودهای رنگی به میزان نامحدود و همچنین تنوع طرح بافت با در اختیار داشتن و کنترل حرکات وردها میسر می‌گردد که این امر نشانگر حضور مؤثر و خلاق انسان در تولید است.
3- بافتنی: انواع مصنوعاتی که با کمک میل و قلاب و نظایر آن و با الیاف طبیعی تولید می‌شود جزء بافتنی‌ها به حساب می‌آید نظیر دست‌کش، جوراب، کلاه، شال گردن، روسری و ...
4- روکاری و رودوزی: کلیه مصنوعاتی که از طریق دوختن نقوش سنتی بر روی پارچه‌ای بدون نقش و یا کشیدن قسمتی از نخ‌های تار و پود پارچه به وجود می‌آید در گروه رودوزی و یا روکاری جای دارد، نظیر سوزن‌دوزی قلاب‌دوزی ملیله‌دوزی خامه‌دوزی خوس‌دوزی گلابتون‌دوزی پته‌دوزی
5- چاپ‌های سنتی: کلیه پارچه‌هایی که به وسیله قلم مو، مهر و نظایر آن رنگ آمیزی شده و نقش می‌پذیرد جزء چاپ‌های سنتی به حساب می‌آید مانند چاپ قلم کار و چاپ کلاقه‌ای (باتیک) و چاپ دندانی.
6- نمد مالی: انواع مصنوعاتی که بر اثر درگیری و متراکم نمودن پشم و کرک در شرایط فنی مناسب از طریق ورز دادن تهیه می‌شوند، جزء گروه نمدمالی می‌باشند نظیر کلاه نمدی، پالتو نمدی (کپنک) نمد زیرانداز و نمد پادری.
7- سفالگری و سرامیک‌سازی: به محصولاتی که با استفاده از گل رس و همچنین گل حاصله از سنگ‌های کوارتز و کائولن به کمک دست و چرخ سفالگری ساخته سپس پخته می‌شود سفال و سرامیک اطلاق می‌گردد برای تکمیل اشیای ساخته شده در نقاط مختلف کشور بر حسب سنت و رسوم اقدام به نقاشی کنده کاری و یا ایجاد نقوش برجسته روی آن‌ها شده و از لعاب مناسب برای پوشش سطح اشیا استفاده می‌گردد محصولات تولید شده این گروه شامل انواع پارچ و لیوان، ظروف غذاخوری، گلدان و ... می‌باشد.
8- شیشه‌گری: محصولاتی را که از طریق شکل دادن مواد معدنی ذوب شده در کوره نظیر سیلیس، خرده‌شیشه و یا ترکیبی از این دو و با استفاده از روش دمیدن توسط لوله مخصوص و کاربرد ابزار دستی شامل انبر، قیچی و غیره حاصل می‌شود شیشه دست‌ساز می‌نامند که شامل مراحل تکمیلی و تزیینی دیگری نظیر نقاشی و تراش هم می‌گردد
9- تولید فرآورده‌های پوست و چرم: محصولاتی که با استفاده از پوست و چرم دباغی شده به شیوه سنتی تولید می‌گردد نظیر پوستین، کلاه. پوستی، چارق، محصولات تکمیلی چرمی (نظیر تلفیق چرم با محصولات دست‌باف) جزء این گروه هستند.
10- ساخت محصولات فلزی و آلیاژ: فرآورده‌هایی که به شیوه سنتی و با استفاده از ابزار دستی و انواع فلزات (مس، نقره، طلا و آهن) و انواع آلیاژهای (برنج و ورشو) تولید می‌گردد نظیر انواع ظروف خانگی، چاقو، قندشکن، قلم تراش، قفل و ... جزء این گروه می‌باشند.
11- قلم‌زنی، مشبک کاری، حکاکی روی فلزات و آلیاژها: (هنر صنعتی) است که طی آن طرح‌ها و نقوش سنتی با استفاده از قلم و چکش و سایر ابزار دستی بر روی اشیای ساخته شده از فلز یا آلیاژها شکل می‌گیرد.
12- سنگ‌تراشی و حکاکی روی سنگ: شامل مصنوعاتی می‌گردد که مواد اولیه اصلی آن را انواع سنگ‌ها، نظیر فیروزه، سنگ مرمر، سنگ یشم، سنگ سیاه، سنگ سفید (آلاباستار) و ... تشکیل می‌دهد و به کمک ابزار و وسایل مختلف تراشیده یا حکاکی می‌شود نظیر انواع ظروف، پایه چراغ، قاب عکس، انواع نگین و ...
13- خراطی چوب: خراطی شیوه‌ای از تولید محصولات چوبی است که طی آن و توسط ابزار و وسایل مختلف و عمدتاً به وسیله دستگاه خراطی اشیایی نظیر انواع قلیان، گهواره، پایه آباژور، و ظروف مختلف ساخته و پرداخته می‌شود.
14- ریزه‌کاری و نازک کاری چوب: روشی از ساخت فرآورده‌های چوبی است که طی آن به وسیله وسایل نجاری نظیر اره، رنده، سوهان، مغار و ... قطعات کوچک چوبی آماده شده به صورت روکش بر روی بدنه چوبی چسبانده و تحت فشار شکل گرفته و از این طریق انواع شکلات خوری، زیرسیگاری، قاب عکس، و نظایر آن تولید و عرضه می‌گردد
15- منبتکاری، کنده کاری، مشبک کاری چوب شیوه‌ای دیگر از تولید محصولات چوبی است که طی آن طرح‌ها و نقوش سنتی با استفاده از قلم، چکش، مغار و سایر ابزار نجاری بر روی چوب‌های مرغوب و با دوام شکل می‌پذیرد.
16- حصیربافی: منظور از حصیربافی که ضمناً بامبوبافی، مرواریدبافی، ترکه‌بافی، سبدبافی، چیغ‌بافی را نیز شامل می‌شود همان بافت رشته‌های حاصله از الیاف سلولزی (گیاهی) به کمک دست و ابزار ساده دستی است که طی آن محصولات سخت نظیر حصیر زیرانداز، سفره حصیر، انواع سبد، انواع ظروف و ... تولید و عرضه می‌گردد در مورد چیغ‌بافی ذکر این نکته ضروری است که علاوه بر الیاف گیاهی ضمن بافت از نخ پشمی رنگ شده نیز برای ایجاد نقوش و طرح‌های سنتی استفاده می‌گردد
17- خاتم‌سازی: روشی از تولید فرآورده‌ای چوبی است که طی آن با استفاده از روش حاصله از بهم چسبانیدن قطعات کوچک فلزات، استخوان، انواع چوب در اشکال و طرح‌های سنتی (عمدتاً به صورت هندسی) و به کمک ابزار و وسایل مختلف فرآورده‌هایی نظیر انواع قاب عکس، جاسیگاری، شکلات خوری، میز، صندلی، و ... ساخته می‌شود
18- معرق کاری: ترسیم طرح‌ها و نقش‌های سنتی بر روی زمینه چوبی با سرامیک و خالی کردن داخل خطوط طرح‌ها و پر کردن فضای خالی شده به وسیله قطعات آماده شده چوبی، سرامیک، فلزی، بدهی و سنگی را معرق کاری می‌گویند.
19- کاشی‌گری: صنعتی است پر سابقه که طی آن انواع کاشی‌ها با استفاده از طرح‌ها و نقش‌های سنتی برای استفاده در ابنیه مذهبی و تاریخی از طریق قالب‌گیری گل رس، پختن آن در کوره و لعاب زنی، نقاشی و پخت مجدد در کوره ساخته و پرداخته می‌شود.
20- ملیله‌سازی: منظور ساخت اشیای مختلف نظیر، سرویس چای‌خوری، تنگ و همچنین برخی از زینت‌آلات با استفاده آن مفتول‌های نقره، طلا و مس و به کمک ابزار و وسایل ساده فلز کاری نظیر حدیده، انبر، قیچی، کوزه مخصوص و ... می‌باشد.
21- میناکاری: در اینجا مراد ساخت بدنه فلزی، لعاب کاری، پخت، نقاشی و پخت مجدد اشیا در کوره می‌باشد که تمامی این مراحل به کمک ابزار و وسایل ساده و استفاده از طرح‌های اصیل و سنتی در مرحله نقاشی انجام می‌پذیرد.
22- ساخت اشیای مستظرفه و هنری: در اینجا منظور ساخت اشیا و وسایل ظریفی است که در آن‌ها عامل هنر به مراتب بیش از فنون تولیدی دخالت دارد و شامل مینیاتورسازی، نقاشی روی صدف، نقاشی روی چرم، پاپیه ماشه و تذهیب می‌شود.
23- ساخت زیورآلات: در اینجا مراد ساخت و تولید انواع جواهرات محلی و همچنین انواع زینت‌آلات با استفاده از طلا، نقره، و انواع آلیاژها می‌باشد.
24- ساخت سایر فرآورده‌های سنتی: منظور ساخت سایر محصولات دستی نظیر، فیروزه نشانی (فیروزه کوبی) طلا کوبی روی فولاد، انواع عروسک‌های محلی، تخت کشی گیوه (آجیده و لته‌ای) و ... که با ابزار و وسایل دستی و با استفاده از طرح‌های سنتی ساخته و پرداخته می‌شود می‌باشد.