ابلاغ آئین‌نامه اداره جلسات هیات عمومی و هیأت‌های تخصصی دیوان عدالت اداری

جناب آقای سینجلی جاسبی
رئیس محترم هیأت‌مدیره و مدیرعامل روزنامه رسمی کشور

تصویر آئین‌نامه «اداره جلسات هیات عمومی و هیأت‌های تخصصی دیوان عدالت اداری» به شماره 100/66758/9000 مورخ 1393/11/05 ریاست محترم قوه قضائیه جهت درج در روزنامه رسمی به پیوست ارسال می‌گردد.

محسن محدث
مدیرکل دبیرخانه قوه قضائیه

شماره: 100/66758/9000
تاریخ: 1393/11/05
پیوست: ندارد

آئین‌نامه اداره جلسات هیات عمومی و هیأت‌های تخصصی دیوان عدالت اداری

در اجرای ماده 96 قانون تشکیلات و آئین دادرسی دیوان عدالت اداری، مصوب 1392 «آئین‌نامه اداره جلسات هیأت‌های تخصصی و هیات عمومی دیوان عدالت اداری» به شرح مواد آتی است.

فصل اول: اصطلاحات

ماده 1- اصطلاحات به کار رفته در این آئین‌نامه به شرح آتی است:

الف - قانون: قانون تشکیلات و آئین دادرسی دیوان عدالت اداری، مصوب 1392.

ب - رئیس دیوان: رئیس دیوان عدالت اداری.

ج - معاون قضایی دیوان: معاون قضایی دیوان عدالت اداری در امور هیات عمومی.

د - هیات عمومی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری، موضوع ماده 8 قانون.

هـ - هیات یا هیأت‌های تخصصی: هیات یا هیأت‌های تخصصی، موضوع ماده 84 قانون.

و - مدیرکل یا اداره کل هیأت‌ها: مدیرکل یا اداره کل هیأت‌های تخصصی دیوان عدالت اداری.

ز - مدیرکل یا اداره کل هیات عمومی: مدیرکل یا اداره کل هیات عمومی دیوان عدالت اداری.

فصل دوم - هیأت‌های تخصصی
بند اول - ترکیب و ساختار

ماده 2- هر یک از هیأت‌های تخصصی، مرکب از حداقل پانزده نفر از قضات دیوان عدالت اداری است که به موجب ابلاغ رئیس دیوان و با در نظر گرفتن تخصص و تجربه، به عضویت در این هیأت‌ها تعیین می‌شوند. رئیس دیوان می‌تواند حسب ضرورت، تعداد اعضای هیأت‌ها و نیز عناوین و تعداد آن‌ها را افزایش دهد.

ماده 3- عضویت در هر یک از هیأت‌های تخصصی بر اساس تمایل و اولویت اعلامی توسط قضات خواهد بود و در صورت تکمیل حداقل نصاب قانونی از جهت تعداد اعضای لازم جهت تشکیل هر یک از هیأت‌ها، بنا به تشخیص رئیس دیوان و بر اساس اولویت اعلامی و همچنین تجربه و تخصص آنان در یکی از هیأت‌ها منصوب می‌شوند.

ماده 4- هر هیات تخصصی دارای رئیس، نایب‌رئیس و دبیر و منشی خواهد بود. رئیس دیوان پس از مشورت با اعضای هر یک از هیأت‌های تخصصی، آن‌ها را برای مدت یک سال تعیین می‌نماید و تمدید آن برای دوره‌های بعد نیز بلامانع خواهد بود. مدیریت جلسات و نیز رعایت ترتیب مذاکرات به شرح مقررات این فصل بر عهده رئیس و در غیاب وی با نایب‌رئیس خواهد بود.

ماده 5- تنظیم گزارش جلسات و تصمیمات هیات تخصصی بر عهده دبیر هیات مذکور است و تنظیم و تدوین پیش‌نویس آرای هیات با رئیس یا یکی از اعضای اکثریت با انتخاب رئیس هیات خواهد بود. پیش‌نویس رأی باید به امضای اکثریت رسیده و سپس پاک‌نویس و با امضای رئیس هیات اعلان شود.

ماده 6- منشی یکی از کارکنان اداری بوده و زیر نظر اداره کل هیأت‌ها انجام وظیفه می‌کند.

بند دوم - ترتیب تشکیل جلسات هیات تخصصی و رأی‌گیری

ماده 7- ارجاع پرونده به هیأت‌های تخصصی به عهده رئیس دیوان یا معاون قضایی دیوان خواهد بود.

ماده 8- جلسات هیأت‌های تخصصی هر هفته یک بار برگزار می‌شود. در صورت ضرورت، تشکیل جلسات فوق‌العاده بنا به تشخیص رئیس هیات و یا درخواست مدیرکل هیأت‌ها و تصویب رئیس هیات، امکان‌پذیر خواهد بود.

تبصره - به تشخیص رئیس دیوان، جلسات هیأت‌های تخصصی خارج از وقت اداری برگزار خواهد شد.

ماده 9- پس از وصول پرونده به هیات تخصصی، رئیس هیات پرونده را جهت تهیه گزارش، به یکی از اعضا ارجاع می‌کند. عضو مرجوع‌الیه موظف است حداکثر ظرف یک ماه گزارش آن را تهیه و به رئیس تسلیم نماید تا به نوبت در دستور کار هیات قرار گیرد.

تبصره - چنانچه عضو هیات تخصصی به هر دلیل نتواند ظرف مدت مقرر گزارش پرونده را تهیه و تسلیم نماید، مکلف است علت آن را در جلسه هیات به اطلاع اعضای هیات برساند. رئیس هیات در این خصوص تصمیم لازم را اتخاذ خواهد کرد.

ماده 10- منشی هیات تخصصی حسب نظر رئیس هیات مذکور، گزارش‌های واصله را به ترتیب وصول در دستور کار قرار می‌دهد. این گزارش‌ها پس از تأیید رئیس و در غیاب وی، نایب‌رئیس، حداقل سه روز قبل از تاریخ برگزاری جلسه از طریق سامانه الکترونیکی هیأت‌های تخصصی جهت مطالعه در دسترس اعضا قرار می‌گیرد.

ماده 11- در مواردی که به موجب قوانین موجود از جمله قانون تشکیل سازمان بازرسی کل کشور و ذیل ماده 37 قانون و نیز مواردی که به تشخیص رئیس دیوان رسیدگی به شکایت در هیات عمومی به صورت خارج از نوبت انجام می‌شود، رسیدگی خارج از نوبت شامل کلیه مراحل خواهد بود.

ماده 12- حضور اعضا در جلسات هیات الزامی است و در صورت عذر باید مراتب در اسرع وقت ممکن و حداکثر یک روز قبل از تشکیل جلسه به طریق مقتضی به اداره کل هیأت‌ها اعلام شود.

مدیرکل هیأت‌ها موظف است غیبت غیر موجه و تأخیر بیش از سه جلسه هر یک از اعضا را جهت اقدام و تصمیم مقتضی به اطلاع رئیس دیوان یا معاون قضایی دیوان برساند.

ماده 13- جلسات هیات تخصصی با حضور دو سوم اعضا رسمیت یافته و رسیدگی به موضوع تا زمان اعلام کفایت مذاکرات ادامه می‌یابد. رئیس و همچنین هر یک از اعضا می‌تواند کفایت مذاکرات را پیشنهاد نماید که در این صورت، بر اساس رأی اکثریت قضات حاضر اتخاذ تصمیم خواهد شد. اعضای حاضر موظفند در رأی‌گیری شرکت نمایند.

ماده 14- چنانچه اکثریت اعضای هیات تخصصی، حضور یک یا هر دو طرف شکایت و یا نمایندگان آنان یا کارشناسان ذی‌ربط و یا کسب نظر برخی از قضات صلاحیت‌دار دیوان را که در هیأت‌های تخصصی دیگر عضویت دارند، ضروری تشخیص دهند، به دستور رئیس هیات با تعیین وقت، از آنان جهت شرکت در جلسه و ادای توضیح دعوت می‌نماید.

تبصره - پس از استماع اظهارات مدعوین، رأی‌گیری در خصوص موضوع مورد شکایت صرفاً با حضور قضات عضو همان هیات به عمل می‌آید.

بند سوم - ترتیب رسیدگی به درخواست ابطال مصوبات در هیأت‌های تخصصی

ماده 15- در مورد درخواست ابطال آئین‌نامه‌ها و سایر نظامات و مقررات موضوع ماده 12 قانون، پس از قرائت شکایت شاکی و مستندات آن و همچنین پاسخ کتبی دستگاه طرف شکایت و در صورت لزوم استماع توضیحات و اظهارات طرفین یا نمایندگان قانونی آنان و نیز کارشناسان ذی‌ربط، به طریق زیر اقدام خواهد شد:

الف - چنانچه نظر اکثریت مطلق اعضای حاضر در جلسه هیات تخصصی بر ورود شکایت و ابطال مصوبه موضوع شکایت باشد، پرونده همراه با نظریه هیات مذکور جهت طرح در هیات عمومی دیوان، به اداره کل هیات عمومی ارسال می‌شود.

ب - در صورتی که نظر سه چهارم اعضای حاضر بر رد شکایت باشد، هیات تخصصی رأی به رد شکایت صادر و از طریق اداره کل هیأت‌ها با بهره‌گیری از امکانات پایگاه اطلاع‌رسانی دیوان به اطلاع رئیس دیوان و قضات دیوان عدالت اداری می‌رسد تا چنانچه به آن معترض باشند ظرف بیست روز از تاریخ صدور رأی، اعتراض خود را با ذکر دلایل و مبانی مربوط، به هیات تخصصی ذی‌ربط اعلام کنند. هیات تخصصی نیز موظف است ضمن اظهارنظر، پرونده را از طریق اداره کل مذکور جهت اتخاذ تصمیم به هیات عمومی ارسال نماید.

ج - چنانچه نظر اکثریت کمتر از سه چهارم اعضا بر رد شکایت باشد پرونده به همراه نظریه جهت طرح در هیات عمومی به اداره کل هیات عمومی ارسال می‌شود.

د - چنانچه اکثریت هیات تخصصی، موضوع شکایت را مشمول صلاحیت‌های هیات عمومی دیوان به شرح ماده 12 قانون تشخیص ندهد، پرونده همراه نظریه جهت طرح در هیات عمومی به اداره کل هیات عمومی ارسال می‌شود. در این صورت، هرگاه هیات عمومی موضوع را در صلاحیت خود و قابل طرح تشخیص دهد، پرونده در اجرای ماده 84 قانون جهت اقدام لازم به هیات تخصصی مربوط اعاده و در صورت تأیید نظریه هیات تخصصی، پرونده جهت اتخاذ تصمیم مقتضی به نظر رئیس دیوان می‌رسد.

هـ - چنانچه هیات تخصصی هر یک از مصوبات موضوع شکایت یا بخش‌هایی از یک یا چند مصوبه را مغایر با قانون و قابل ابطال تشخیص و در خصوص بعضی دیگر نظر به رد شکایت داشته باشد، ابتدا نسبت به مواردی که به عدم مغایرت آن‌ها با قانون اعتقاد دارد مبادرت به صدور رأی مبنی بر رد شکایت می‌کند. چنانچه در مهلت مقرر قانونی، اعتراضی نسبت به این رأی واصل شود، ضمن اعلام نظر در خصوص مواردی که به ورود شکایت اعتقاد دارد، پرونده را با همان کلاسه اولیه، به پیوست دادنامه صادر شده و نظریه، توأماً جهت طرح در هیات عمومی و صدور رأی، به اداره کل هیات عمومی ارسال می‌کند.

و - در مواردی که در جریان رسیدگی به موضوع در هیات تخصصی، اعلام مغایرت مصوبه با شرع نیز واصل شود مراتب ابتدا به رئیس دیوان منعکس می‌شود تا مراتب مغایرت یا عدم مغایرت مصوبه موضوع درخواست ابطال با شرع، از شورای نگهبان استعلام شود. پس از وصول نظریه شورای نگهبان، پرونده به هیات تخصصی مربوط اعاده و ارجاع می‌شود تا حسب مورد اتخاذ تصمیم لازم به عمل آید.

تبصره 1- در هر یک از موارد مذکور، نظر اقلیت هیأت‌های تخصصی ذیل نظر اکثریت درج می‌گردد.

تبصره 2- در مواردی که نظر هیات تخصصی مبنی بر انطباق موضوع با مصادیق مندرج در ماده 85 قانون باشد، مراتب طی گزارشی از طریق اداره کل هیأت‌ها به اطلاع رئیس دیوان می‌رسد تا قرار مقتضی صادر شود.

ماده 16- در مواردی که رئیس دیوان از صدور آرای متعارض و یا مشابه مطلع گردد و پس از بررسی، موضوع را مشمول مواد 89 و 90 قانون تشخیص دهد، می‌تواند آن را جهت رسیدگی و اظهارنظر به یکی از هیأت‌های تخصصی ارجاع نماید و پس از اظهارنظر هیات مذکور موضوع در هیات عمومی مطرح می‌شود و نظریه هیات تخصصی برای هیات عمومی جنبه مشورتی خواهد داشت.

تبصره - چنانچه رئیس دیوان در راستای ماده 91 قانون، آرای صادره از هیات عمومی را مبتنی بر اشتباه یا مغایر با قانون و یا متعارض تشخیص دهد، به ترتیب فوق عمل خواهد کرد.

فصل سوم - هیات عمومی
بند اول - ساختار هیات عمومی

ماده 17- هیات عمومی با شرکت حداقل دو سوم کلیه قضات دیوان به ریاست رئیس دیوان و یا معاون قضایی دیوان تشکیل می‌شود. مشاوران و کارشناسان موضوع ماده (7) قانون می‌توانند با دعوت رئیس دیوان یا معاون قضایی دیوان بدون داشتن حق رأی، در جلسات هیات عمومی شرکت کنند و در صورت لزوم نظرات کارشناسی خود را ارائه نمایند. هیات عمومی دارای یک منشی از کارکنان اداری خواهد بود که زیر نظر اداره کل هیات عمومی انجام وظیفه می‌کند.

ماده 18- حضور طرفین شکایت یا نمایندگان یا وکلا و کارشناسان آنان به تشخیص رئیس دیوان یا معاون قضایی دیوان یا اکثریت قضات بلامانع است. اشخاص مذکور از طریق اداره کل هیات عمومی دعوت می‌شوند.

تبصره 1- رؤسای هیأت‌های تخصصی یا مدیرکل هیات عمومی نیز می‌توانند پیشنهاد دعوت از طرفین را به رئیس دیوان بدهند. این دعوت پس از موافقت رئیس دیوان یا معاون قضایی دیوان انجام خواهد شد.

تبصره 2- معاونت آموزش، پژوهش و پیشگیری می‌تواند با موافقت رئیس دیوان، از استادان دانشگاه، دانشجویان، کارشناسان و قضات شاغل در سایر مراجع قضایی جهت حضور در جلسات هیات عمومی برای اهداف آموزشی یا پژوهشی دعوت نماید. در صورت موافقت، مراتب جهت هماهنگی‌های لازم به معاون قضایی دیوان اعلام می‌شود.

ماده 19- اداره جلسه و رعایت ترتیب مذاکرات، حفظ نظم و نظارت بر حسن اجرای مقررات این آئین‌نامه بر عهده رئیس جلسه خواهد بود.

تبصره 1- هر یک از قضات حاضر می‌توانند نسبت به نحوه اداره جلسه و رعایت مقررات این آئین‌نامه به صورت خارج از نوبت تذکر دهد. چنانچه رئیس جلسه تذکر را وارد بداند به آن ترتیب اثر می‌دهد.

تبصره 2- جلسات هیات عمومی با تلاوت آیاتی از کلام‌الله مجید آغاز می‌شود و رئیس جلسه می‌تواند حداکثر به مدت 20 دقیقه مطالب لازم را مطرح نماید.

ماده 20- دستور کار هیات عمومی، توسط مدیرکل هیات عمومی و یا معاون وی و در غیاب آنان یکی از قضات به تشخیص رئیس هیات قرائت می‌شود.

بند دوم - نحوه تشکیل جلسات هیات عمومی

ماده 21- جلسات هیات عمومی هر هفته یک بار برگزار می‌شود. در صورت ضرورت، با اعلام قبلی رئیس دیوان یا معاون قضایی دیوان، برگزاری جلسه فوق‌العاده بلامانع است. همچنین، جلسات هیات عمومی به تشخیص رئیس دیوان می‌تواند خارج از وقت اداری برگزار شود.

تبصره - حداکثر مدت برگزاری هر جلسه هیات عمومی عادی یا فوق‌العاده، چهار ساعت متوالی یا با تنفس می‌باشد، مگر آنکه رئیس دیوان یا معاون قضایی دیوان بنا به ضرورت ترتیب دیگری اتخاذ نماید.

ماده 22- دستور جلسات هیات عمومی به ترتیب وصول پرونده‌ها از طریق اداره کل هیأت‌ها و با رعایت موضوعات مطروحه از قبیل ابطال، ایجاد رویه و وحدت رویه و همچنین اولویت پرونده‌های مربوط به موضوع تخصصی، حداقل ظرف 48 ساعت قبل از تشکیل جلسه، از طریق سامانه مربوط به هیات عمومی در اختیار قضات و در صورت لزوم به تشخیص رئیس دیوان، در اختیار مشاوران موضوع ماده (7) قانون قرار می‌گیرد.

تبصره - در موارد ضروری، رئیس دیوان می‌تواند اولویت دستور هیات عمومی را تعیین نماید.

ماده 23- آمار تعداد حاضرین در جلسه به طریق مقتضی (از طریق رایانه یا غیر آن) به رؤیت رئیس جلسه می‌رسد.

ماده 24- رأی‌گیری به طریق مقتضی (از طریق رایانه یا غیر آن) انجام و در هر حال، علنی خواهد بود.

ماده 25- قبل از طرح پرونده در هیات عمومی، رئیس دیوان می‌تواند نظر کتبی مشاوران دیوان در خصوص موضوع مطروحه را اخذ و آن را در اختیار قضات حاضر در جلسه هیات عمومی قرار دهد.

ماده 26- به هنگام رسیدگی به هر یک از دستور جلسات هیات عمومی، اعضای هیات جهت اظهارنظر ثبت نام می‌کنند و در صورت وجود نظر مخالف، به ترتیب حداکثر دو نفر موافق و مخالف هر یک حداکثر به مدت 5 دقیقه صحبت می‌کنند. پس از اظهارنظر، چنانچه کفایت مذاکرات از جانب یکی از اعضا یا رئیس دیوان پیشنهاد گردد راجع به کفایت مذاکرات رأی‌گیری می‌شود و اگر اکثریت به کفایت مذاکرات رأی دهند نسبت به اصل موضوع رأی‌گیری می‌شود. چنانچه اکثریت اعضای هیات عمومی با کفایت مذاکرات موافقت نکردند، حداکثر دو نفر موافق و دو نفر مخالف دیگر نیز راجع به موضوع اظهارنظر می‌نمایند. سپس نسبت به اصل موضوع رأی‌گیری می‌شود.

تبصره 1- چنانچه در رابطه با دستور جلسه مخالفی وجود نداشته باشد، رئیس هیات تخصصی مربوط یا یکی از اعضای آن به پیشنهاد رئیس حداکثر به مدت 5 دقیقه راجع به موضوع توضیح می‌دهد و سپس رأی‌گیری به عمل می‌آید.

تبصره 2- چنانچه به نظر یک یا چند تن از اعضای جلسه دستور جلسه دارای ابهام بوده یا نیاز به تکمیل داشته باشد، ابتدا یکی از اعضا راجع به ابهام یا نقص موجود توضیح می‌دهد. در صورت تأیید اکثریت اعضا پرونده جهت تکمیل و یا رفع ابهام به هیات تخصصی مربوط اعاده می‌گردد.

ماده 27- اظهارنظرها باید در چهارچوب دستور جلسه باشد و برخورد و رفتار حاضرین نباید موجب قطع کلام ناطق یا اخلال در نظم جلسه شود. در صورت عدم رعایت مفاد این ماده رئیس جلسه تذکر لازم را خواهد داد.

ماده 28- چنانچه در جریان رسیدگی به یک پرونده، رئیس جلسه حضور طرفین دعوا، نمایندگان آن‌ها یا کارشناسان یا اشخاص دیگری را جهت ادای توضیح ضروری تشخیص دهد، در صورت موافقت اکثریت اعضای حاضر، پرونده از دستور خارج خواهد شد و مدیرکل هیات عمومی موظف است از اشخاص مزبور جهت شرکت در جلسه هیات عمومی دعوت به عمل آورد.

تبصره - پس از قرائت رأی یا نظریه هیات تخصصی، هرگاه اشخاص موضوع ماده فوق در هیات عمومی حضور داشته باشند، توضیح لازم را ارائه و به سؤالات مطروحه پاسخ خواهند داد.

ماده 29- در صورت حضور طرفین دعوا یا نمایندگان و کارشناسان آنان در جلسات هیات عمومی، اظهارنظر ماهوی اعضای هیات و همچنین رأی‌گیری، در غیاب مدعوین و بدون حضور آنان صورت می‌گیرد، مگر آنکه رئیس جلسه حضور آنان را بلامانع تشخیص دهد.

ماده 30- هیات عمومی دیوان با شرکت حداقل دو سوم قضات دیوان به ریاست رئیس دیوان و یا معاون قضایی وی تشکیل می‌شود و ملاک صدور رأی، نظر اکثریت اعضای حاضر است. در موارد ابطال مصوبه، اصل تعارض آرا، تشابه آرا و نیز کفایت مذاکرات که بر اساس آری یا نه رأی‌گیری به عمل می‌آید.

بند سوم - رسیدگی به درخواست ابطال مصوبات

ماده 31- چنانچه دستور جلسه، مربوط به درخواست ابطال مصوبه موضوع بند 1 ماده 12 قانون باشد، منشی جلسه گزارش هیات تخصصی را که حاوی خلاصه‌ای از اظهارات و دلایل شاکی و مشتکی‌عنه است و همچنین متن مصوبه مورد اعتراض را قرائت می‌کند. در صورت لزوم و به تشخیص رئیس جلسه، متن درخواست ابطال و پاسخ کتبی دستگاه طرف شکایت نیز قرائت خواهد شد.

ماده 32- چنانچه دستور جلسه هیات عمومی، اعتراض به رأی هیات تخصصی موضوع بند (ب) ماده 84 قانون باشد ابتدا، رأی هیات تخصصی و سپس متن اعتراض قرائت می‌شود.

ماده 33- در مواردی که درخواست ابطال مصوبه‌ای در هیات تخصصی به لحاظ مغایرت با شرع مورد رسیدگی قرار گرفته و هیات تخصصی نیز به استناد نظر فقهای شورای نگهبان شکایت را رد کرده باشد، این شکایت مشمول اعتراض موضوع بند ب ماده 84 قانون نخواهد بود.

ماده 34- در مواردی که اعمال ماده 13 قانون مبنی بر تسری اثر ابطال مصوبه به زمان تصویب در دستور کار هیات عمومی قرار دارد، پس از قرائت گزارش هیات تخصصی مربوط و استماع نظرات موافقین و مخالفین، رأی‌گیری به عمل می‌آید.

ماده 35- چنانچه درخواست ابطال مصوبه متضمن درخواست تسری ابطال به زمان تصویب آن به شرح ماده 13 قانون بوده، لکن هیات عمومی در جلسه رسیدگی به اصل موضوع نسبت به این درخواست اتخاذ تصمیم نکرده باشد، به محض اطلاع، موضوع از طریق اداره کل هیات عمومی در اولین جلسه هیات عمومی طرح و نسبت به این قسمت از درخواست نیز اتخاذ تصمیم به عمل خواهد آمد. در فرضی که درخواست مزبور پس از اتمام جلسه رسیدگی هیات عمومی و به طور جداگانه واصل شود موضوع خارج از نوبت و بدون نیاز به تبادل لایحه به هیات تخصصی مربوط ارجاع تا در اولین جلسه هیات تخصصی مورد رسیدگی قرار گرفته و نتیجه بلافاصله به اداره کل هیات عمومی اعلام می‌شود. این نظریه در نخستین جلسه هیات عمومی طرح و مورد رسیدگی قرار می‌گیرد.

بند چهارم - رسیدگی به درخواست صدور رأی وحدت رویه و رأی ایجاد رویه

ماده 36- در موارد صدور رأی وحدت رویه یا ایجاد رویه موضوع مواد 89 و 90، ابتدا منشی جلسه حسب مورد گزارش هیات تخصصی و عنداللزوم متن آرا را قرائت می‌کند و رئیس هیات تخصصی مربوط یا نایب‌رئیس و یا یکی از اعضا به تشخیص رئیس هیات تخصصی در خصوص گزارش و همچنین نظر اکثریت و اقلیت هیات تخصصی توضیحات لازم را ارائه می‌نماید. سپس، موافقین و مخالفین به ترتیب مذکور در ماده 26 این آئین‌نامه اظهارنظر می‌کنند.

تبصره - در صورتی که قضات صادرکننده آرای موضوع دستور جلسه هیات عمومی، در جلسه حضور داشته باشند هر یک از آنان می‌توانند قبل از اعلام نظر توسط موافقین و مخالفین تعارض یا تشابه آرا، در مورد رأی خود و مبانی آن به مدت 5 دقیقه توضیح دهند.

ماده 37- در مورد تعارض یا تشابه آرای اعلامی موضوع مواد 89 و 90 قانون، رئیس دیوان می‌تواند قبل از اخذ رأی هیات عمومی، درخواست خود در خصوص موارد مذکور را استرداد نماید.

در صورتی که رأی‌گیری به عمل آمده لکن رأی مربوط هنوز انشا نشده باشد موضوع به طریق پیش‌بینی شده در ماده 91 قانون قابل طرح و رسیدگی مجدد در هیات عمومی خواهد بود.

ماده 38- پس از رأی اکثریت اعضای حاضر هیات به اصل تعارض، هر یک از قضات حاضر می‌توانند با رعایت ماده 26 این آئین‌نامه نسبت به هر یک از آرای صادر شده از لحاظ مبانی و مستندات و انطباق با قوانین و مقررات مربوط اظهارنظر کنند. سپس در مورد تشخیص رأی صحیح اخذ رأی خواهد شد. ملاک در این خصوص رأی اکثریت نسبی حاضرین است.

ماده 39- در مورد درخواست صدور رأی ایجاد رویه، پس از اظهارنظر موافقین و مخالفین با رعایت ماده 26 این آئین‌نامه و اعلام کفایت مذاکرات، نسبت به ایجاد رویه رأی‌گیری خواهد شد.

ماده 40- در صورت درخواست اعمال ماده 91 قانون، پس از قرائت گزارش هیات تخصصی که حاوی نظر رئیس قوه قضائیه یا رئیس دیوان است و همچنین قرائت رأی یا آرای مورد بحث، با رعایت مواد 26 و 30 این آئین‌نامه رأی‌گیری به عمل می‌آید.

ماده 41- چنانچه بلافاصله پس از رأی‌گیری به هر دلیل، رأی مأخوذه به نظر رئیس جلسه مخدوش تشخیص داده شود، مجدداً رأی‌گیری به عمل خواهد آمد.

ماده 42- در اجرای ماده 97 قانون، رئیس جلسه می‌تواند پس از اخذ رأی در خصوص هر پرونده، یکی از قضات حاضر را به منظور تنظیم و نگارش رأی تعیین نماید. انشای رأی به عهده رئیس دیوان یا یکی از اعضای اکثریت هیات به انتخاب رئیس دیوان است.

ماده 43- مشروح مذاکرات هیات عمومی به صورت صوتی و تصویری یا به هر نحو مقتضی دیگر ضبط و نگهداری می‌گردد.

ماده 44- این آئین‌نامه در 44 ماده و 16 تبصره در تاریخ 1393/11/04 به تصویب رئیس قوه قضائیه رسید.